Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Miriam Makeba zong tegen de apartheid, en is nog steeds een voorbeeld

Cultuur

Rinske Wels

The African Mamas tijdens de repetitie. © Wim Lanser
Reportage

Zangeres Miriam Makeba zong én streed als een leeuwin tegen de apartheid. Samen met The African Mamas brengt regisseur en zangeres Leoni Jansen een eerbetoon aan 'Mama Africa'. Trouw ging kijken in het repetitielokaal in Johannesburg.

Groen. Johannesburg blijkt verrassend groen. Maar na de palmbomen, parken en prachtig bloeiende paarse bougainvilleastruiken vallen meteen ook de hoge muren met afschrikwekkend schrikdraad op. In de geboortestad van de beroemdste zangeres van Zuid-Afrika zijn gewelddadige overvallen en inbraken aan de orde van de dag.

Lees verder na de advertentie

Miriam Makeba werd in 1932 geboren in Prospect, een zwarte township in de buurt van Johannesburg. Toen ze 18 dagen oud was, werd haar moeder - een 'sangoma', een medicijnvrouw - naar de gevangenis gestuurd vanwege zelfgebrouwen bier. Het eerste half jaar van haar leven bracht Makeba dus achter de tralies door. Al op haar zesde moest ze gaan werken, ze leerde zingen in de kerk. Later zou ze uitgroeien tot een van de belangrijkste bestrijders van het apartheidsregime.

Eerbetoon

Ten noordwesten van het centrum, in een oude gymzaal in de wijk Brixton, luistert de Nederlandse zangeres Leoni Jansen geconcentreerd naar de zangeressen van The African Mamas. Samen maken ze 'Siyabonga ('Dankjewel') Miriam Makeba', een eerbetoon aan de tien jaar geleden overleden vrijheidsstrijdster. Haar levensverhaal is nog steeds belangrijk, zegt Jansen. "Tot op de dag vandaag wordt er, ook vanuit regeringen, gediscrimineerd. Groepen mensen worden weggezet, mogen zich niet ontwikkelen. Via Makeba's muziek vertellen we een verhaal dat iets van eenheid en kracht meegeeft. Met een grote dosis vrolijkheid, want haar songs zijn heel levenslustig."

Eén van de eerste dingen die Nelson Mandela deed na zijn vrijlating in 1990 was Miriam Makeba bellen. Op zijn uitnodiging kwam ze op 10 juni naar Zuid-Afrika, na dertig jaar ballingschap, om het graf van haar moeder te bezoeken. Deze foto komt van een optreden dat ze in 1969 in Amsterdam gaf. © ANP

Jansen voelt zich thuis in het land. "Toen ik voor het eerst in Zuid-Afrika kwam, merkte ik al snel dat ik hier niet de enige ben die de hele tijd loopt te zingen en te dansen. Ze doen het allemaal!" Ze maakte al verschillende voorstellingen met Afrikaanse zangeressen en is zelfs zo ingeburgerd dat ze inmiddels een Zoeloe-naam heeft, 'Thandeka', wat geliefde betekent.

Ik zoek altijd verschillende personages: de tijgerin, de lieve, de vrouwelijke, de mama. Om alle 'smaken' van Zuid-Afrika te laten zien.

Leoni Jansen

In de gymzaal zijn de zangeressen intussen bezig met stem- en yogaoefeningen om warm te worden. De toonladders vliegen door de zaal. Het eerste nummer dat ze oefenen is 'Pata Pata', misschien wel Makeba's bekendste. Jansen ontleedt het lied en is streng op de noten. Meteen valt op dat de zangeressen heel verschillende stemmen hebben: van hees tot krachtig en helder.

Hoop

Afgelopen september was Jansen ook al in Johannesburg om audities te houden. "Ik zoek altijd verschillende personages: de tijgerin, de lieve, de vrouwelijke, de mama. Om als het ware alle 'smaken' van Zuid-Afrika te laten zien." Het heeft een vijfmansband opgeleverd en acht zangeressen. Jansen staat zelf ook op het toneel om gitaar te spelen, te zingen en vooral het levensverhaal van Miriam Makeba te vertellen. 'Mama Africa' wordt de zangeres wel genoemd, ze streed vooral vanuit het buitenland tegen apartheid, omdat ze dertig jaar lang Zuid-Afrika niet meer in mocht. Ook toen ze via Harry Belafonte een ster werd in Amerika bleef ze (deels) in haar eigen taal zingen, zoals in 'The Click Song', vernoemd naar de klakkende klanken in het Xhosa.

"Als je op de grond valt en de aarde bedekt je, dan mag je blijven liggen. Maar als de aarde je niet bedekt, moet je weer opstaan." Het was hét motto van Makeba, die veel ellende in haar leven moest overwinnen: talloze ongelukken, kanker, de dood van haar dochter en kleindochter, haar ballingschap en haar vijf huwelijken. Elke keer stond ze weer op en zong de pijn van zich af. "Haar muziek heeft velen hoop gegeven", vertelt Jansen.

Voorbeeld

Ook voor The African Mamas is Makeba een voorbeeld. Zangeres Aveline vertelt: "Ik keek als meisje al tegen haar op en als zangeres nog steeds. Ik ben met haar muziek opgegroeid maar wist weinig over haar. Nu ik het boek over haar leven gelezen heb, zie ik dat onze levens veel overeenkomsten vertonen. Ze werd bijvoorbeeld mishandeld door haar eerste man, maar ze wist te ontsnappen. Dat heb ik ook meegemaakt. Toen ik probeerde te praten met de familie van mijn toenmalige man over waarom hij mij sloeg, zeiden ze: 'Wat heb jij gedaan dat hij je moest slaan?' Ik wist toen dat ik weg moest. Nu ben ik gelukkig met mijn vrouw en onze tweeling van zeven. Ik doe in de show de rap in 'Pata Pata', weet je wat dat betekent? 'Touch, Touch' (raak aan), het is een heel sensueel lied."

Ik ben vereerd dat ik haar liedjes mag zingen, langzaam maar zeker schud ik mijn schuchterheid af

Abueng

Ook Ntsiki ('Moeder van alle zegeningen') vertelt openhartig over het misbruik dat haar overkwam: "Ik zei almaar sorry, maar nu weet ik dat het niet mijn schuld was. Een man mag je niet zomaar slaan. Makeba heeft het overwonnen en ik ook. Daarnaast is het historisch wat ze voor ons land gedaan heeft. Ik kan, als zwarte vrouw, vrij zingen door Miriam Makeba. Daarom wil ik haar eren met deze show. Ze was zo'n krachtig persoon, een leeuwin. Haar stem komt vanuit haar hart en haar binnenste, ze zong rauw. Ik denk dat ze zich zingend het beste kon uiten."

Leoni Jansen (rechts) is de drijvende kracht achter de voorstelling. © Wim Lanser

Ayanda ('Groei') is geboren in 1989, de periode van 'transitie' in Zuid-Afrika. In 1990 werd de apartheid afgeschaft in het land, in 1994 werd Nelson Mandela tot eerste zwarte president gekozen. "Onze politieke leiders werden vrijgelaten en we mochten weer naar 'onze' muziek luisteren. Miriam Makeba en ook Hugh Masekela. Door Makeba weet ik dat het belangrijk is om een stem te hebben en die te laten horen. Makeba wilde niks met politiek te maken hebben, ze zei: 'Ik zing niet over politiek, ik zing de waarheid'. Ze zette haar talenten in om haar eigen, persoonlijke verhaal te vertellen. Ze vond dat mensen moesten weten wat er met haar volk gebeurde, hoe haar mensen werden onderdrukt. Daar heb ik groot respect voor."

Voor de ietwat verlegen Abueng ('Zeg de woorden') is het de eerste keer dat ze professioneel op het podium staat. Net als Makeba begon ook zij met zingen in de kerk, maar ze durfde niet te kiezen voor een carrière als zangeres. Ze werkte al zeven jaar toen ze de oproep voor de audities zag. Ze dacht: dit is mijn kans om toch mijn hart te volgen. "Toen ik werd uitgekozen, kon ik het niet geloven. God is goed. En Miriam Makeba was moedig, dus ik moet ook dapper zijn. Ik ben vereerd dat ik haar liedjes mag zingen, langzaam maar zeker schud ik mijn schuchterheid af."

Doorloop

De volgende dag is de eerste doorloop van de show. "Alles kan straks nog anders, guys", roept Leoni Jansen. De nummers worden achter elkaar gezongen en de anekdotes over Makeba, die Jansen voor haar rekening neemt, vallen op hun plek. Zoals het verhaal dat Makeba en haar bandleden in de jaren vijftig altijd een bediendenkostuum mee hadden tijdens optredens voor het geval er een politie-inval zou komen. Of die keer dat Makeba naast een zenuwachtige Marilyn Monroe in de coulissen stond om te zingen op het verjaardagsfeestje van president Kennedy.

Na de lunch volgt de tweede helft. Na afloop voelen de zangeressen zich opgetild door de songs van Makeba. Zij schreef in haar autobiografie: "Mijn hele leven heeft te maken met het lot van mijn volk: mijn carrière, alle liedjes die ik zing en al mijn optredens". Daarom vinden The African Mamas het belangrijk haar liedjes zo doorvoeld mogelijk te brengen. Dat is alvast gelukt, dus iedereen begint vrolijk aan de geïmproviseerde 'vrijmibo' op het parkeerterrein, in de schaduw van de bomen.

Ruim een week later, tegen het einde van de repetitieperiode, komt een appje van Jansen binnen: "Veel gebeurd weer deze week. Spreekmomenten geclusterd, drie nieuwe nummers, volgorde veranderd. Me de tandjes gewerkt, maar het gaat goed, het wordt echt mooi. Ik ben blij!"

De première van 'Siyabonga Miriam Makeba' is morgen in het Oude Luxor Theater in Rotterdam. The African Mamas met Leoni Jansen zijn daarna nog te zien tot en met 20 mei.

Deel dit artikel

Ik zoek altijd verschillende personages: de tijgerin, de lieve, de vrouwelijke, de mama. Om alle 'smaken' van Zuid-Afrika te laten zien.

Leoni Jansen

Ik ben vereerd dat ik haar liedjes mag zingen, langzaam maar zeker schud ik mijn schuchterheid af

Abueng