Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Marjolijn van Heemstra is dol op boeken van Poolse schrijvers, dit zijn haar tips

Cultuur

Marjolijn van Heemstra

Nobelprijswinnaar Wislawa Szymborska in 1996. © ANP

Wat lees je graag voor jezelf, vroegen we aan onze medewerkers. Deze week verklaart Marjolijn van Heemstra haar liefde voor Poolse schrijvers.

Op mijn twaalfde gingen we op vakantie naar Polen. Het was mijn vaders idee; de Muur was net gevallen en het zou niet lang meer duren voordat het land zo westers was als wij. We moesten gaan kijken voor het te laat was.

Lees verder na de advertentie

In een oude witte Nissan vol bagage en medische apparatuur die we zouden afleveren bij een plaatselijk kinderziekenhuis (mijn vader was kinderarts) vertrokken we op een zomerochtend richting het Oosten. Ik had op mijn twaalfde nog niet veel van de wereld gezien (de meeste vakanties brachten we door in eigen land) en Polen was verpletterend.

Al in het begin van de vakantie raakte mijn vader op een dorpsplein slaags met een groep mannen die hij gefotografeerd had zonder toestemming te vragen, een dronken Pool reed mijn zus van de weg en een dief sloop de tent in. We bezochten Auschwitz en reden door steden vol druilerige flats naar het kinderziekenhuis dat een kliniek voor jonge aidspatiëntjes bleek te zijn.

Allemaal dichters die herinneren aan wat we te verliezen hebben

Tragedie van de geschiedenis

Polen stond haaks op het Europa dat ik kende, haaks op het optimisme en de voorspoed van het aangeharkte Nederland in de jaren negentig. Hier lag de tragedie van de geschiedenis nog na te hijgen in grauwe buitenwijken en leeggelopen dorpen. Het was mijn eerste echte ontmoeting met het pikzwarte verleden van ons continent. Lampenkappen van mensenhuid, van de kaart geveegde dorpen, de monotonie van Sovjetbouw. Ik vermoed dat die vakantie er iets mee te maken heeft dat mijn boekenkast vol Polen staat en dan uitsluitend Polen die leefden of werkten in de eerste helft van de twintigste eeuw. Aleksander Watt, Zbigniew Herbert, Czeslaw Milosz, Wislawa Szymborska (en die laatste is een grensgeval), allemaal dichters die in hun werk herinneren aan wat we te verliezen en al verloren hebben.

Ik weet het, het is zomervakantie, watermeloen- en komkommertijd, maar ook op een zonnige camping is het goed je zegeningen te tellen. En dat is wat ik doe als ik de Polen lees.

Brandgevaarlijk continent

Onder de vernislaag van onze schoongeveegde steden broeit nog altijd dat andere Europa, een brandgevaarlijk continent, waarvan zij in hun werk getuigen. Natuurlijk hebben de Polen geen patent op het drama van de vorige eeuw, maar het was nu eenmaal daar dat ik voor het eerst begreep hoe uitzonderlijk de vrijheid is waarin wij deze jaren leven. Deze Polen houden me bij de les. Niets is vanzelfsprekend en zeker vrede niet.

Het zijn trouwens ook gewoon steengoede schrijvers allemaal, die over meer schrijven dan alleen tragedie. Er is iets aan hun toon, opgeruimd, toegankelijk, met een soort lichtheid - zou het typisch Pools zijn? Een verlangen om de grote dingen te bestrijden met kleine taal? Er spreekt een buigzaamheid uit al dat werk, een talent voor overleven.

En een verlangen te getuigen van wat er misging, en kan gaan.

Tip 1 - Balling

Het indrukwekkende levensverhaal van de Pools-Joodse dichter en schrijver Aleksander Wat (1900) die tussen 1939 en 1946 in balling- en gevangenschap in de Sovjet-Unie verbleef en in 1956 naar Parijs emigreerde. Niet door hemzelf opgeschreven maar verteld aan Czeslaw Milosz, die de herinneringen opnam en later uitwerkte. Wat had zelf het voornemen een totaalwerk te schrijven over zijn leven en daar alvast een inleiding voor geschreven die nu is opgenomen in ‘Mijn twintigste eeuw’. “Politiek is onze bestemming, een cycloon: we zitten steeds in zijn oog, ook al proberen we ons te verschuilen in doppen van poëzie.”

Tekst loopt door onder de afbeelding 

Mijn twintigste eeuw
Aleksander Wat
Meulenhoff; 382 blz. € 7,90

Tip 2 - Lviv

Geen Poolse schrijver, maar een boek óver Polen, of eigenlijk over een stad die ooit in Polen lag: Lwów, nu Lviv. Een stad die zo ongeveer alle cruciale momenten van de recente geschiedenis aan den lijve ondervond. Aan de hand van tien schrijvers die in de stad zijn geboren of er hebben gewoond wordt de geschiedenis verteld. “Weggaan uit Lwów. Van welk station kun je naar / Lwów anders dan in een droom, met de dageraad / wanneer dauw op de koffers ligt en exprestreinen en / torpedo’s net worden geboren.” (Adam Zagajewski).

Tekst loopt door onder de afbeelding 

Lemberg-Lwow-Lviv
Jan Paul Hinrichs
Bas Lubberhuizen
(tijdelijk niet leverbaar)

Tip 3 - Geboortegrond

Lang niet alle gedichten van Czeslaw Milosz gaan erover, maar oorlog, ballingschap en Europa komen regelmatig terug in zijn poëzie. Deze bundel omhelst zijn hele loopbaan, van het vroegste werk in 1933 tot de laatste gedichten in 2002.

Melancholisch en grappig en soms zo raak dat het je de adem beneemt. Misschien is Milosz wel mijn favoriete Pool. Hoewel hij zichzelf geloof ik liever omschreef als een Litouwse dichter die schreef in het Pools (en hij geboren werd in wat nu Litouwen is maar destijds Rusland was). Ook prachtig: zijn autobiografie ‘Geboortegrond’ waarin hij zijn eigen geschiedenis met die van Europa vervlecht.

Tekst loopt door onder de afbeelding 

Een dichter vergeet niet
Czeslaw Milosz
La douze V.O.F.; 164 blz. € 15,95

Ons weekendmagazine Zomertijd staat deze week in het teken van Duitsland. Meer lezen? U vindt alle verhalen in ons dossier.

Deel dit artikel

Allemaal dichters die herinneren aan wat we te verliezen hebben