Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Maakte Ton den Boon een fout? Nee, een hart onder de riem is tevens een riem onder het hart

Cultuur

Ton den Boon

© ANP
Taal

Vorige week schreef ik in de taalrubriek dat de dichtregel ‘Alleen de namen der grote drinkers leven voort’ van Riekus Waskowsky vaak wordt opgevat als een ‘riem onder het hart’ van drinkebroers. Een ­lezer viel over die formulering. Had ik niet ‘een hart onder de riem’ moeten schrijven?

Dat had ik inderdaad ook kunnen doen, want volgens Van Dale zijn de uitdrukkingen iemand een hart onder de riem en iemand een riem onder het hart steken synoniemen. Beide betekenen ­‘iemand moed inspreken’. Het historische ‘Woordenboek der Nederlandsche taal’ markeert ‘iemand een riem onder het hart steken of binden’ als ‘volgens velen juister’, maar deze variant is pas rond 1800 ontstaan, waarschijnlijk onder invloed van ‘het hart zinkt hem in de schoenen’ (hij verloor alle moed).

Lees verder na de advertentie

Militaire oorsprong

De formulering ‘een hart onder de riem’ is nu het gewoonst. Dit is ook de oudste variant van de uitdrukking. Net als in de formule ‘heb het hart eens!’ (waag het eens!) staat hart in ‘iemand een hart onder de riem steken’ voor moed. Al rond 1500 werd hart in deze figuurlijke betekenis gebruikt, getuige ‘enen een herte int lijf spreken’ (iemand moed inspreken). 

De formulering ‘een hart onder de riem’ is nu het gewoonst. Dit is ook de oudste variant van de uitdrukking

In lijn hiermee ontstonden in de 17de eeuw betekenisverwante uitdrukkingen als ‘iemand een hart onder de gordel/riem steken’ of – zoals bij Vondel – ‘iemand een hart in de boezem steken’. Deze varianten hebben een militaire oorsprong. Soldaten droegen vroeger een band, riem of gordel schuin over hun borst en als ze moed ontbeerden, sprak een commandant hen bemoedigend toe en stak hun zo in overdrachtelijke zin ‘een hart onder de riem’.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Lees hun bijdragen op trouw.nl/taal. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Deel dit artikel

De formulering ‘een hart onder de riem’ is nu het gewoonst. Dit is ook de oudste variant van de uitdrukking