Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Literatuur in tijden van big data: hoe je als lezer je eigen weg kunt blijven vinden

Cultuur

Joost van Velzen

© jessica bacuna

Is onafhankelijk lezen nog mogelijk in een tijd dat een beperkte selectie boeken wordt aangeraden door de panels en de Bol.coms van deze wereld? Het Wintertuinfestival, dat vandaag begint, gaat over De Vrije Lezer.

Bij het zoeken naar een boek is het bijna onmogelijk om te ontsnappen aan de big data van Amazon, Bol.com, Facebook, Google en die van de e-reader. 'Anderen bekeken ook' staat er dan. Of: 'Soortgelijke boeken'. Google noemt de andere boeken die tevoorschijn komen na een zoekopdracht 'gerelateerd'. En dan heb je ook nog het 'De Wereld Draait Door'-panel dat je vertelt wat je écht moet lezen.

Lees verder na de advertentie

Handig, zegt de ene boekenwurm. 'Lezen onder invloed houdt me scherp.' Duizelingwekkend, vindt de ander. 'Lezen onder invloed maakt me dronken.'

Hoe het ook zij: onafhankelijk lezen, op eigen kompas, is nog een hele klus. De Vrije Lezer is vanaf vanavond het thema op het vijfdaagse literaire evenement Wintertuinfestival in Nijmegen.

Gevangen in de bubbel

"De vorige editie ging over echtheid in de literatuur, en hoe vrij de schrijver daarin is. Nu gaat het over de vrijheid van de lezer. Dat vonden wij een goed vervolg daarop", zegt Laurens van de Linde van Wintertuin. Hij merkt zelf ook hoe de digitale bubbel hem gevangen houdt: "Mijn eigen tijdlijn op Facebook is bijvoorbeeld heel links en dat vind ik best jammer. Hoe kun je daar uitbreken?"

Op humor zijn de algoritmen niet getraind. Nog niet.

Eerst maar eens vragen wat boekenbaas Eppo van Nispen tot Sevenaer, directeur van de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse boek (CPNB), ervan vindt, van die systemen die ons sturen naar een boek. Is dat gunstig voor de boekenbranche? Van Nispen: "Ja, natuurlijk, want je zet mensen aan tot lezen en in het geval van het DWDD-boekenpanel ook nog op een enthousiaste manier. Wat mij betreft kunnen er niet genoeg systemen zijn."

Persoonlijk vindt hij de boeksuggesties op een site nogal 'afstandelijk' maar: "De angst dat je helemaal data-driven door je computer wordt geregeerd, valt wel mee, denk ik. Weinig mensen weten hoe die algoritmes werken. Er zijn bijvoorbeeld nauwelijks nog systemen die de boeken helemaal hebben 'gelezen' en boeken kunnen interpreteren. Neem humor. Dat luistert heel nauw, op die vileine verschillen zijn die algoritmen niet getraind."

Nog niet, nee. Maar ook daar wordt aan gewerkt. Onder andere door Victor Bergen Henegouwen van het bedrijf Bookarang dat, zoals het op de website stelt 'liefde voor literatuur combineert met kennis van kunstmatige intelligentie'. Bookarang streeft er volgens Bergen Henegouwen naar om boekzoekmachines zo te instrueren dat lezers een advies krijgen op literaire inhoud.

Onconventionele suggesties

Wie zoekt naar het onconventionele 'De maagd Marino' van Yves Petry, krijgt dan boeken aangeraden die óók niet alledaags zijn. Bij ECI, waar Bookarang voor werkt, krijgt de liefhebber van Yves Petry bijvoorbeeld 'Verhalen over gekte en waanzin' getipt. Of 'Luchtvissers' van Gerwin van der Werf, een roman met een vergelijkbare sfeer en thematiek.

"Daarmee ageren wij juist tegen de Bol.coms en de Amazons van deze wereld, die resultaten geven op basis van gedrag. Dat is een gevaarlijk systeem omdat je als lezer steeds meer een mainstream advies krijgt."

Helemaal vrij en onafhankelijk ben je nooit, ik denk ook niet dat je dat wil

Victor Bergen Henegouwen

Zolang de robots van online boekhandels adviseren op alleen zoekgedrag, legt Bergen Henegouwen uit, komen bijzondere, kleinere titels niet boven drijven. "En zo werkt het ook bij net nieuwe boeken. Want dan is er immers nog geen gedrag."

Domweg omdat nauwelijks bezoekers het boek al kochten. "Er is dus nog geen data én de computers van Bol 'lezen' de boeken niet. Ons systeem doet dat wel waardoor ze, als een echt mens, advies kunnen geven. Zo van: heb je Houellebecq gelezen? Probeer dan ook eens Céline."

Smaakformule

Als zoekmachines ook bij niet alledaagse of net verschenen titels iets zinnigs te zeggen hebben, wordt het volgens Bergen Henegouwen interessant: "Het is zelfs mogelijk om met algoritmes mensen te verrassen. Als wij weten wat voor smaak iemand heeft, kun je ook berekenen dat je daarvan afwijkt. Dat zou jij als mens ook doen en is makkelijk in een formule te vatten."

De computer die de lezer een open blik op de literatuur verschaft, wie had dat gedacht? Van Bergen Henegouwen: "Helemaal vrij en onafhankelijk ben je nooit, ik denk ook niet dat je dat wil. Je kunt met je ogen dicht een boekhandel binnenlopen en blind een boek pakken, of zomaar iets aanklikken op internet. Maar wie doet dat? Niemand."

De aanname dat de lezer van tegenwoordig onvrij zou zijn, deelt Gerlien van Dalen ook niet. Althans, niet helemaal. Ze is directeur van de Stichting Lezen, de landelijke organisatie voor leesbevordering. "Elke lezer is onafhankelijk. De suggesties die je krijgt - van wie die ook komen - verplichten je immers tot niets."

Het nieuwe lezen

Toch zitten er volgens Van Dalen verschillende kanten aan het nieuwe lezen: "Ik ben er een beetje ambigu in. Aan de ene kant kunnen algoritmes ons op titels of producten brengen die we anders niet zouden tegenkomen. Een film, bijvoorbeeld die van Harry Potter, kan iemand ook naar de boeken van J.K. Rowling brengen."

Tegelijkertijd mist Van Dalen 'diepgang en diversiteit': "Als boeken worden aangeraden door machines ontbreekt de interpretatie van een mens. Boekverkopers, bibliothecarissen en docenten als boekenadviseurs blijven nodig. Hoe goed die computers ook worden, de kennis van de lezer blijft van belang om andere lezers de weg te wijzen buiten de gebaande paden. Gestuurd lezen is dus handig en vaak nuttig, maar niet zonder kritisch burgerschap en een zekere mediawijsheid."

Algoritmes blijven, dus kun je ze beter goed ontwikkelen

Alma Mathijsen

Laten we de schrijvers niet vergeten, de tovenaars met letters die al die suggesties, na lang ploeteren, hebben afgeleverd. Is het 'anderen bestelden ook-lezen' van invloed op de literatuur? Oftewel: Proberen zij de lezer naar de mond te schrijven?

Volgens Alma Mathijsen, te bewonderen op het Wintertuinfestival, is het 'absoluut niet iets om rekening mee te houden': "Niets ontstaat als je het eindproduct al in je hoofd hebt. Een roman of dichtbundel dus ook niet. Er bestaat niet één boek dat overál opduikt in de resultaten."

Dan zou iedereen wel een bestseller kunnen schrijven, wil ze maar zeggen. "We moeten die hang naar bestsellers, die ontstaat door wat computers aanraden wel in de gaten houden. Waakzaam zijn is goed. Maar algoritmes blijven, dus kun je ze beter goed ontwikkelen."

Ze kunnen de lezer zelfs goed van dienst zijn, stelt Mathijsen, die denkt dat een echt vrije lezer niet bestaat: "Maar je smaak ontwikkelen kan deze moderne leesadviseur interessant maken. Als je meer gelezen hebt, herken je immers makkelijker wat goed is. Die algoritmes moeten dan wel opduiken zonder inmenging van commerciële partijen."

Maar de beste leeswijzer is en blijft de mens zelf, vindt ook Eppo van Nispen van het CPNB. Hij heeft een voorkeur voor de bevlogen boekverkoper maar bestempelt de bibliotheek uiteindelijk als de grote leesmotor: "De bibliothecaris heeft geen commercieel belang, die is dus het minst verdacht."

'Ik hoor van anderen wat ik moet lezen'

Louise van Onna (76) uit Alkmaar

© Trouw

"Het laatste boek dat ik las, is 'De kraamhulp' van Esther Verhoef. Die heb ik herlezen omdat ik het zo goed vond. Ik zag deze thriller liggen op de tafel in de bibliotheek. Hij is lekker dik en toen ik erin ging bladeren, kwam het overzichtelijk op mij over, met veel wit. Ik hoor vaak van anderen, vriendinnen bijvoorbeeld, wat de moeite waard is om te lezen. Maar ik haal het ook uit de bijlagen van kranten. Dan schrijf ik het op in mijn agenda en dan haal ik ze in de bibliotheek en als ze er niet zijn, bestel ik ze bij de bieb. Nee, meestal niet online. Spirituele boeken wel. Daar word ik dan per mail op gewezen. Ik heb ook wel eens boeken van Marktplaats gehaald. Ik ben zelf eigen baas als lezer, al is dat wel dubbel. Laatst stond er een grote display buiten bij de boekhandel. Daar ga ik dan ook wel achteraan."

'Een vrije lezer ben ik niet'

Ronja van Raaphorst (18) uit Heiloo

© Trouw

"Ik lees nu 'Nooit meer slapen' van W.F. Hermans. Dat moest ik lezen voor de boekenlijst. 'De 10.000 dingen' van Maria Dermout lees ik ook voor school maar ook een beetje voor mezelf. Voor dat laatste boek heb ik eerst op internet gekeken of het leuk was. Voor schoolboeken hoor ik ook van klasgenoten of ze wel of niet goed zijn. Als ik echt een boek voor mezelf zoek, ga ik meestal gewoon een boekwinkel binnen. Daar heb je zo'n top-10 met boekentips. En op Bol.com kijk ik ook soms wel. Eigenlijk kom ik dus zowel via mensen als via internet aan mijn boeken. Nee, een vrije lezer ben ik niet. Zo voelt het niet. Omdat het van school moet, maar ook wel omdat het voelt alsof ik word gestuurd. Doordat ik bijvoorbeeld via 'De Wereld Draait Door' alleen populaire boeken krijg aangeraden, heb ik het gevoel dat ik heel veel andere goeie boeken mis."

WINTERTUINFESTIVAL

Tijdens het Wintertuinfestival, op verschillende locaties in Nijmegen, gaan schrijvers als Franca Treur, Adriaan van Dis, Erik Jan Harmens en Alma Mathijsen in op het thema. Ook geeft rapper Fresku college en is er onder meer een schrijfworkshop. Het evenement begint vandaag en duurt tot en met zondag.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Op humor zijn de algoritmen niet getraind. Nog niet.

Helemaal vrij en onafhankelijk ben je nooit, ik denk ook niet dat je dat wil

Victor Bergen Henegouwen

Algoritmes blijven, dus kun je ze beter goed ontwikkelen

Alma Mathijsen