Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Lijm, jute, lak en bloem: de spitzenfluisteraar weet alles van goede balletschoentjes

Cultuur

Alexander Hiskemuller

Spitzenfluisteraar Can Yükova: ‘Voeten veranderen met de jaren, dus moet je ze blijven screenen.’ © Maartje Geels

Iedere ballerina heeft een haat-liefdeverhouding met haar spitzen, de iconische satijnen schoentjes in het ballet. Er verantwoord mee dansen is nog zo eenvoudig niet. Gelukkig weet Can Yükova raad.

 Assistent-hoofd kostuumafdeling Can Yükova van Het Nationale Ballet staat voor zijn ‘duiventil’: een open kast die de hele wand van het kostuumatelier vult. Hierin bewaart iedere ballerina in haar eigen ‘duivenhokje’ een voorraad ballet-schoentjes, spitzen. Komende maand wordt ‘Cinderella’ gedanst, en dat ballet is een echte ‘spitzenvreter’: per ballerina worden er zo’n vijftien à twintig paar versleten in één voorstellingenreeks. Yükova: “Dit komt doordat het decor een geschilderde dansvloer heeft. De ballerina’s moeten extra kracht op hun spitzen uitoefenen om contact met de grond te behouden.” 

Lees verder na de advertentie

Een ballerina heeft een bijzondere haat-liefdeverhouding met het roze, en tegenwoordig ook in bruin verkrijgbare balletschoentje. Ballerina Wendeline Wijkstra weet nog hoe ze onder de indruk was toen ze op haar elfde haar eerste paar spitzen kreeg. “Zo mooi met de hand gemaakt, met een roze strikje op de neus. Hier had ik als balletmeisje naar verlangd.”

Toen begon de grote uitdaging voor Wijkstra: leren dansen op de punten van de tenen, waarbij de suggestie van gewichtloosheid wordt gewekt – hét streven in het ballet. De training is pijnlijk vanwege de onnatuurlijke houding: de benen in een S-vorm, 180 graden uitgedraaid. Wijkstra: “Dat maakt op spitzen dansen heel zwaar, je hebt altijd pijn in je voeten.”

Je naait zelf de linten en elastieken aan de spitzen vast. Dat komt aan op de millimeter

Wendeline Wijkstra

Voor Wijkstra zijn haar spitzen onderdeel van een vast ritueel geworden. “Het is geen kwestie van aantrekken en ermee weglopen; er zit veel zorg en aandacht in. Dat is heel persoonlijk. Je naait zelf de linten en elastieken aan de spitzen vast. Dat komt aan op de millimeter, anders heb je het gevoel dat de spitzen van je benen vallen. ’s Ochtends word ik wakker en dan is het eerste wat ik denk: zal ik dit of dat paar aandoen? En ’s avonds ga ik pas naar bed nadat ik mijn teenbeschermers heb gewassen. Zo ben je je als ballerina altijd bewust van je instrument. Dat brengt focus en discipline.”

Can Yükova wordt intern ‘de spitzenfluisteraar’ genoemd. Hij koopt al veertien jaar spitzen voor het gezelschap in. Hij begeleidt de vijftig ballerina’s hoe ze hun spitzen verantwoord gebruiken. “Voeten veranderen met de jaren, dus moet je ze blijven screenen. Zit een spitz niet goed, dan krijgt de ballerina blessures en is ze misschien voor langere tijd uit de roulatie. Ik krijg weleens nieuwe jonge meisje met likdoorns in het atelier. Zij blijken hun hele leven op verkeerde, vaak te kleine, spitzen te hebben gedanst.

“Er heerst een bepaald idee hoe de spitz er aan de voet moet uitzien, terwijl elke voet anders is. Wat orthopedisch het beste is, is visueel niet per se het mooiste. Het kan weleens strijd geven met de artistiek betrokkenen van een ballet. Die gaan in de eerste plaats voor de esthetische perfectie.”

Het doet de ballerina’s goed dat er iemand met ze meedenkt over hun pijnlijke voeten en wat ze eraan kunnen doen. Yükova: “Er komt de nodige psychologische begeleiding bij kijken. Spitzen zijn immers het gereedschap van de ballerina, ze bepalen hun identiteit. Ik krijg te maken met huilende meisjes die, overigens met de beste bedoelingen, onzeker zijn gemaakt door collega’s. Zo van: ‘Wat ziet die spitz er raar uit op jouw voet, klopt dat wel?’ Dan is er peptalk nodig: voor jouw voeten zijn deze spitzen het best.”

Hobbylijm

Iedere ballerina heeft haar eigen methode om de schoentjes perfect te laten passen. Ze buigt ze net zo lang tot de hiel zachter is, of maakt de neus juist hard door sneldrogende hobbylijm aan de binnenkant te smeren. De leren zool wordt gebroken om de gewenste vorm te verkrijgen. Sommige ballerina’s hameren ze plat, anderen kraken ze tussen de deur en deurpost om ze op gewenste plekken soepeler te krijgen. En dan nog het ‘inlopen’... De ballerina maakt ‘pliés’ of ‘relevés’ tijdens het tv-kijken, bij het koken ofzo, net zo lang tot haar spitzen comfortabel zitten.

Per seizoen jaagt een ballerina er tussen de zestig en zeventig paar doorheen

Op de gang van de Stopera staat een kast met spitzen van dansers die weg zijn gegaan of ziek zijn geworden en die spitzen op voorraad hadden. Deze spitzen kunnen door studenten goedkoper worden gekocht. © Maartje Geels

Per balletseizoen jaagt een ballerina er tussen de zestig en zeventig paar doorheen. Net als haar collega-ballerina’s ­recyclet Wijkstra ze, al naar gelang het doeleinde ervan. Nieuwe en nog stevige spitzen zijn fijn voor klassieke choreografieën, reeds gedragen en flexibelere spitzen voor moderner repertoire. “Maar na verloop van tijd bewegen de spitzen niet meer goed mee. Dan gaan ze naar het spitzenfonds om ze, voorzien van een handtekening, te verkopen aan balletfans.”

Alhoewel door de ballerina zelf gebruiksklaar gemaakt, is de spitz door de fabrikant al zo veel mogelijk op haar voet gemodelleerd. Zo heeft vrijwel iedere ballerina haar eigen ‘spitzenprofiel’ met, bijvoorbeeld, een exact uitgemeten wreefhoogte. Can Yükova houdt van iedere ballerina een administratie bij om tijdig bij te kunnen bestellen. De wachttijden kunnen oplopen tot wel tien maanden. Hij heeft het over ‘Freed-meisjes’ en ‘Gaynor-meisjes’, refererend aan de verschillende fabrikanten die de ballerina’s van spitzen voorzien. De keuze voor een bepaalde fabrikant is een kwestie van hoe de spitz ‘voelt’ aan de voet. 

Freed of London werkt al bijna honderd jaar louter met natuurlijke materialen. Nadeel daarvan is dat deze handgemaakte spitz – kosten per paar rond 60 euro – minder lang meegaat. Dan gaat de zool stuk of wordt de neus te zacht. En zijn ze, in spitzenjargon, ‘dood’ verklaard.

Fabrikant Gaynor Minden uit de VS werkt deels machinaal met synthetische materialen: hun spitz is weliswaar duurder (95 euro) maar gaat wel tot zes keer zo lang mee. Dat is interessant voor het balletgezelschap dat op jaarbasis bijna twee ton aan spitzen uitgaf, en dit mede dankzij de bestendiger spitz wist terug te brengen tot iets meer dan de helft. Maar de balletwereld blijft gehecht aan de handgemaakte, traditionele spitz. Vooral de oudere generatie zweert erbij hoe de natuurlijke materialen zich vormen naar de voet. De vierkante neus om op de tenen te kunnen dansen is opgebouwd uit verschillende lagen lijm, jute, lak en bloem – het soort waarvan je brood bakt. 

Voor meer stevigheid gaan de spitzen de oven in. Dan ruikt het heerlijk naar verse broodjes

Can Yükova

Yükova: “Voor meer stevigheid gaan de spitzen de oven in. Dan ruikt het heerlijk naar verse broodjes.” Meelworm is de gevreesde vijand van de spitz. Gelukkig heeft Yükova dit nooit aan de hand gehad, maar het is geen ramp als de wormen wél de weg naar zijn duiventil weten te vinden. Als je er maar op tijd bij bent, zegt hij: “Dan doe je de spitzen gewoon anderhalve minuut in de magnetron.”

‘Freed-meisjes’ kiezen een eigen schoenmaker, die is gespecialiseerd in hun specifieke maten en voorkeuren. Als de schoenmaker met pensioen gaat, is dat een drama voor de ballerina. Volgens Yükova kun je de relatie schoenmaker-ballerina beschouwen als een huwelijk. “Ze schrijven elkaar kaartjes: ‘I love my shoes!’ De schoenmakers zijn doorgaans van die getatoeëerde mannen die nooit een voet in het theater hebben gezet. Ze werken in een atelier in Oost-Londen zonder daglicht en met pin-ups aan de muren. Ze vinden het geweldig wanneer ze een foto krijgen van de ballerina met ‘hun’ spitzen.” 

Blaren

Spitzen komen kaal uit het atelier, de ballerina maakt ze desgewenst zelf blaarproof. Achter Yükova’s bureau staat een kast met allerlei soorten teenbeschermers en speciaal klevend plastic om de voeten mee in te tapen. Er liggen wol en watten om de neus van de spitz mee op te vullen. Er was ooit een soliste die de neuzen van haar spitzen aan de binnenkant met bolletjesplastic bekleedde. Yükova: “Maar er zijn ook ballerina’s die helemaal geen bescherming willen, omdat ze bang zijn het contact met de vloer te verliezen. Dat kan hen onzeker maken.”

Bescherming of niet, door spitzendans hebben ballerinavoeten het zwaar te verduren. Wendeline Wijkstra zijn de veel voorkomende knokkels en kalknagels gelukkig bespaard gebleven, maar ze heeft wel twee voetoperaties achter de rug vanwege overbelasting. Nu is ze een ‘Gaynor-meisje’: met de spitzen van deze fabrikant ervaart ze de minste pijn. Ze danst er vol vertrouwen mee, mede dankzij de steun van ‘spitzenfluisteraar’ Can Yükova.

‘Cinderella’ van Het Nationale Ballet is t/m 1/1 te zien in De Nationale Opera & Ballet in Amsterdam. 

Lees ook:

‘Bad Boy’ Sergei Polunin wil ballet net zo populair maken als voetbal

Sergei Polunin (28) krijgt smalende recensies én daverend applaus. De rockster onder de dansers trad zondagavond in Groningen op en stond vorige week in Carré. Hij wil ballet maken voor de massa.

Deel dit artikel

Je naait zelf de linten en elastieken aan de spitzen vast. Dat komt aan op de millimeter

Wendeline Wijkstra

Per seizoen jaagt een ballerina er tussen de zestig en zeventig paar doorheen

Voor meer stevigheid gaan de spitzen de oven in. Dan ruikt het heerlijk naar verse broodjes

Can Yükova