Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Lessen in liefde en geweld door George Benjamin

Cultuur

Frederike Berntsen

In 'Lessons in Love and Violence' leren de koningskinderen van de liefdes- en gruweldaden van de volwassenen en zijn ten slotte zelf tot het ergste in staat. © Stephen Cummiskey
Holland festival

George Benjamin viert het wonder van de stem in zijn nieuwste opera, een renaissance-drama gestoken in een modern jasje. Het Holland Festival zet de Engelse componist in de schijnwerpers.

Taxi's rijden af en aan voor de hoofdingang van het Royal Opera House in het Londense Covent Garden. Het is een mooie avond, na een zonnige dag. De ene bezoeker heeft zich in vol ornaat uitgedost, de andere ziet er wat meer shabby uit met nadrukkelijk niet-gepoetste schoenen. Voor de sfeer maakt het niet veel uit, er wordt opgetogen gepraat over de wapenfeiten van George Benjamin. Men is trots op zijn gevierde landgenoot, die net een derde opera heeft afgeleverd: 'Lessons in Love and Violence'.

Lees verder na de advertentie

George Benjamin (1960) is componist, pianist en een uitmuntend dirigent, hoewel hij die laatste functie zelden vervult. Voor eigen werk maakt hij een uitzondering: 'Lessons' klinkt onder zijn baton. In de bak zit het orkest van het Royal Opera House. Eind deze maand is de productie in Amsterdam te zien bij De Nationale Opera, in het kader van het Holland Festival.

Zingen is niets bijzonders, de mensen uit het stenen tijdperk konden het al, het hoort eeuwig bij onze soort

Als kind wist Benjamin het al: opera is een kunstvorm uit duizenden. Hij bedacht muziek bij Shakespeare en bij teksten die schoolvriendjes hem aanleverden. Het genre ligt hem na aan het hart. "Denk aan de universele meesterwerken die de laatste vierhonderd jaar geschreven zijn", zegt Benjamin tijdens de premièrereeks van zijn nieuweling. "En aan de schoonheid van een orkest. Maar bovenal is er het wonder van de stem. De stem is onweerstaanbaar en heeft iets magisch. En toch is zingen niets bijzonders, de mensen uit het stenen tijdperk konden het al, het hoort eeuwig bij onze soort. Het heeft iets buitengewoons, zangers die vanuit hun hart diepe gevoelens uiten."

Edward II en Gaveston

In 'Lessons in Love and Violence' zijn dat onder meer Stéphane Degout en Barbara Hannigan, twee van de gewildste zangers van het moment. Ze vertolken de koning en zijn echtgenote Isabel in een opera die gebaseerd is op het toneelstuk 'Edward II' van Christopher Marlowe. De genegenheid van Edward II voor zijn hoveling Gaveston zorgt voor opschudding tot de dood erop volgt. De koningskinderen leren van de liefdes- en gruweldaden van de volwassenen en zijn ten slotte zelf tot het ergste in staat. "Ik ben altijd geboeid geweest door drama, ook in mijn instrumentale werken. De timing, structuur en instabiliteit ervan trekken me aan. Het schrijven van een opera is uitputtend, elke maat lijkt onmogelijk totdat hij op papier staat - de reis is oneindig spannend."

© *

Londenaar, hyperintelligent, een gentleman: in Benjamins optreden heersen orde en structuur, net als in zijn muziek. Dat kenmerk deelde hij met zijn leraar Olivier Messiaen bij wie hij vanaf zijn vijftiende in Parijs studeerde. Niet voor niets strikte het Holland Festival Benjamin dit jaar als focuscomponist. Hij spreekt een volstrekt originele muzikale taal. Op het ene moment doet die comfortabel aan, op het andere bekruipt je een gevoel van ongemak, door opmerkelijke instrumentcombinaties of een exotische kleurtint in de klank.

Het duurde even eer hij zijn eerste opera op papier had. Waar haalde hij de juiste librettist vandaan?

Filmmakers, regisseurs, dichters, toneelschrijvers; de trits ontmoetingen is eindeloos geweest en liep steevast op niets uit, totdat in 2005 Martin Crimp het pad van George Benjamin kruiste. Met deze toneelschrijver van statuur klikte het onmiddellijk. Een jaar later was hun eerste gezamenlijke project een feit: de kameropera 'Into the Little Hill'. In 2012 volgde 'Written on Skin', een klapper die sindsdien in verschillende ensceneringen de wereld rondreisde.

Eindelijk, verzucht de componist, kon hij op grote schaal werken. Hij en Martin Crimp vormen een gedroomd duo, althans, zo voelen de heren het. Hun gedrag, hun beschaving tot in de puntjes, komt ook overeen. Beiden zijn fanatiek op de details. Het lijkt erop dat ze een lijn doorzetten, in de muziekgeschiedenis kennen we beroemde duo's als Wolfgang Amadeus Mozart en Lorenzo da Ponte, Richard Strauss en Hugo von Hofmannsthal. Benjamin: "Martins schrijfstijl heeft mij bevrijd. Ik houd van zijn transparantie, de poëzie, de kracht en de bondigheid van zijn werk. Hij is nergens ijdel, maar schept ruimte voor de muziek."

Niet gewoontjes

"Een goed verhaal wordt op een interessante manier verteld en bezit een mate van vervreemding. De tekst kan niet gewoontjes zijn, dan is er geen excuus voor zangers om met alle conventies van dien te gaan staan zingen in een operahuis. We leven niet meer in de negentiende eeuw. Opera is een artificiëler medium geworden, dat moeten we accepteren door het genre los te koppelen van de dagelijkse realiteit.

Componist George Benjamin: 'Zangers moet hun noten kunnen horen, zodat ze met precisie en zelfvertrouwen kunnen zingen. Zangers die worden overstemd door de begeleiding, daar heb ik een hekel aan.' © © Nimbus Records

"Ik moest wel bijleren. In onze eerste productie 'Into the Little Hill' bevat het libretto woorden als refrigerator, limousine, barbed wire; hoe zet je daar in 's hemelsnaam muziek onder? Er zit spanning en harmonie in onze samenwerking. En juist dat stukje spanning is winstgevend. Martin daagt me technisch enorm uit. Zijn teksten zijn in de loop van ons werk compacter geworden, hij is emotioneel opengebloeid, omdat zijn woorden voor zangers bestemd waren."

Benjamins grote zorg is hoe de stem ruimte te geven als er sprake is van een begeleidend instrumentaal ensemble. Wagner en Strauss bewondert hij, maar de balans tussen zangers en orkest vormt een probleem. Hoe ziet een geslaagde hedendaagse opera eruit voor Benjamin?

"Er moeten goede woorden komen, een goed verhaal, helder geformuleerd materiaal. Ik kan alleen maar voor mezelf spreken, en dan kom ik uit bij liefde voor de stem. De stem moet worden geïntegreerd in het klankpalet van het geheel. Als je daarin slaagt, en luisteraars worden geraakt, dan komt dat daardoor. Ik ben er zeer bewust mee bezig - de diepte van de gevoelens die over het voetlicht worden gebracht, komt voort uit de juiste balans.

"Ik schrijf niet bepaald eenstemmig. Orkest en stem zijn harmonisch afhankelijk van elkaar, maar niet in ritme en frasering. Wanneer ze elkaar ontmoeten, moet het harmonische palet worden gereduceerd, zodat de zangers hun noten kunnen horen en ze met zelfvertrouwen en precisie kunnen zingen. Zangers die worden overstemd door de begeleiding, daar heb ik een hekel aan."

Barbara Hannigan zingt de rol van koningin Isabel. © Stephen Cummiskey

De zangers worden zorgvuldig uitgekozen, de stemmen opgemeten. Waar zit hun kracht, in welk register gedijt hun timbre het beste? Voordat componist en librettist aan het werk gaan, staat de cast al vast. Het resultaat is een hoofdrolzanger die fris en fruitig de dag na een uitvoering de pers te woord staat en vertelt niet met een uitputtingsslag bezig te zijn. De uitdaging zit 'm niet in de noten of het leren ervan, maar in het prikkelen van je collega's op de bühne en in het proberen vrij te handelen binnen je eigen partij.

En binnen de nauwkeurigheid van de regie, want opnieuw hebben Benjamin en Crimp samengewerkt met Katie Mitchell, die naast 'Written on Skin' ook Manfred Trohjans 'Orest' en 'Trauernacht' op muziek van Bach regisseerde bij De Nationale Opera. Zij deelt het oog voor detail met haar Engelse partners. Verbluffend is het acteerwerk van een van de kinderen, de koningsdochter. Naturel tot en met, om tranen van in de ogen te krijgen. Een zwijgende rol ook nog eens, extra bijzonder.

Bernard Haitink

De ontvangst van 'Lessons in Love and Violence' bij de Royal Opera is juichend, inclusief bravo's van jong en oud. Tot de nieuwsgierigen behoort een rijtje studenten, met stropdas en toch nonchalant. In de verte zien we Bernard Haitink, die de voorstelling voor de tweede keer bezoekt - ook bij de première een dikke week eerder was hij aanwezig. Wie zich afvraagt hoe deze veteraan zichzelf blijft vernieuwen, heeft bij dezen het antwoord: een dubbele portie gloednieuwe muziek in korte tijd smeert het radarwerk. "Hij was zeer geraakt door de opera", zegt Benjamin desgevraagd. "En ik ook, dat hij tweemaal kwam luisteren."

Lessen in liefde en geweld, muziek van een moordende componist, dans met historische caféstoelen. Vandaag begint in Amsterdam het 71ste Holland Festival, het grootste internationale podiumkunstfestival van Nederland. Trouw belicht enkele hoogtepunten. 

George Benjamin in het Holland Festival: 16 juni: Fritz Langs zwijgende film 'Der müde Tod', begeleid door George Benjamin 23 juni: 'Dance Figures' en 'Sometime Voices' 25 juni t/m 5 juli: 'Lessons in Love and Violence' 28 juni: semi-scenische uitvoering van 'Written on Skin' Voor tickets, locaties en overige info zie: www.hollandfestival.com


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Zingen is niets bijzonders, de mensen uit het stenen tijdperk konden het al, het hoort eeuwig bij onze soort