Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Kunstenaar Robin Uleman legde vast wat ziekte met twee geliefden doet

Cultuur

Henny de Lange

Submerged, 2016. © Robin Uleman

Wat doet het met twee geliefden als de een een ingrijpende medische behandeling moet ondergaan? Kunstenaar Robin Uleman legde het vast in een reeks indringende portretten, nu te zien in Stedelijk Museum Breda

"Kun je het aan om jezelf zo te zien", vroeg Robin Uleman aan zijn vriendin. Talloze portretten maakte hij de afgelopen jaren van haar en ook van zichzelf, toen ze een ingrijpende fase in hun leven doormaakten. Door een aandoening moest zij een zware medische behandeling ondergaan. Wat dat doet met twee geliefden van halverwege de veertig, heeft Uleman vastgelegd in een reeks indringende tekeningen, aquarellen en schilderijen, die nu te zien zijn in Stedelijk Museum Breda.

Lees verder na de advertentie

Wat beweegt iemand om zijn intieme binnenwereld te delen met de buitenwereld? Dat is de vraag die meteen opkomt bij de eerste solotentoonstelling van Robin Uleman (1969). En hoe vindt zijn vriendin het om met een bestralingsmasker op te kijk te hangen?

Treatment, 2014. © Robin Uleman

Onder de radar

Zelf dacht Uleman helemaal niet aan een tentoonstelling, toen hij ruim vier jaar geleden besloot portretten te gaan maken van zijn vriendin en zichzelf. Na jarenlang gewerkt te hebben als grafisch ontwerper wilde hij zich ontwikkelen tot kunstenaar. "Tekenen doe ik graag en mijn hele leven al. Daarom ging ik ook naar de Rietveld Academie, in de veronderstelling tekenlessen te krijgen. Maar in die tijd, de jaren tachtig, was daar weinig aandacht voor. En met realistische tekeningen moest je toen al helemaal niet aankomen. Het moest allemaal abstract en conceptueel zijn. Als ik een bloemstilleven tekende, noemden ze me Rien Poortvliet."

Zijn eerste kunstproject wilde hij 'onder de radar houden'. Het was nota bene een van zijn oude docenten op de Rietveld Academie, Dingeman Kuilman - nu directeur van het museum in Breda - die hem overhaalde zijn portretten te exposeren. Kuilman: "Zijn tekentalent was van meet af aan duidelijk op de academie. Maar om ook de slag te maken naar het kunstenaarschap moet er soms iets gebeuren in je leven." Uleman: "De ziekte van mijn vriendin heeft het allemaal in een stroomversnelling gebracht".

Hij wil niet in details treden over haar aandoening. Ze is genezen verklaard. "Ik heb er geen persoonlijk verhaal van willen maken, het moest dat overstijgen, iets universeels worden. Het gaat niet om ons of ons verhaal in letterlijke zin. Het gaat om wat de beelden mogelijk bij een ander oproepen." Door haar ziekte realiseerde hij zich hoe kwetsbaar het leven is. "Het zette allerlei vragen op scherp die veel mensen halverwege de veertig zich stellen. Wat is er echt belangrijk in het leven? Daar wilde ik iets mee doen. Maar het mocht niet sentimenteel worden of larmoyant."

Onschuldige slaap

Hij had het ziekenhuis toestemming gevraagd om foto's te maken, als 'geheugensteuntjes'. Op de eerste tekening die hij maakte, beeldde hij zijn vriendin slapend af. Er zouden er nog veel meer volgen en nooit is het een onschuldige slaap. De gedachte aan de dood dringt zich onweerstaanbaar op. De verbinding tussen slaap en dood is van alle tijden. De oude Grieken stelden hen voor als de tweelingbroers Hypnos en Thanatos. Uleman: "Een mens in slaap, beschermd door een hand voor het gezicht, ingepakt in dekens, is niet alert als er gevaar dreigt. Of als het gevaar zich ophoudt in het eigen lichaam."

Een thema dat ook veelvuldig opduikt in de reeks portretten is de afstand die kan ontstaan als twee geliefden zo'n proces doormaken. Op de tentoonstelling hangen hun beider portretten vaak naast elkaar, in dezelfde soort poses, toch lijken ze mijlenver van elkaar verwijderd, ieder in een eigen cocon. Uleman: "Ik wilde iets doen met het gevoel dat ik niet kon overnemen wat zij moest ondergaan". Samen en tegelijkertijd teruggeworpen op zichzelf: in 'quarantaine' - ook de titel van de tentoonstelling.

Her Room, 2015-2016, © Robin Uleman

Dat gevoel van afzondering herinnerde hij zich uit zijn kindertijd, toen hij een operatie moest ondergaan. "Vanuit het bed keek ik naar naar buiten naar de weilanden en de weg waarover mijn moeder mij naar het ziekenhuis had gereden. Het voelde alsof ik losgemaakt was van de werkelijkheid. Dat werd nog sterker toen het kapje van de narcose op mijn neus en mond werd gedrukt, met als laatste beeld op mijn netvlies een jongen die onder de blauwe bulten uit de operatiekamer werd gereden." Door die ervaring heeft hij ook een fascinatie voor locaties als het sanatorium, het ziekenhuis, het kuuroord of de spa. "Het zijn plaatsen buiten de samenleving waar andere regels gelden. Plekken waar het smetteloze en serene worden ingezet tegen de smet en chaos van het leven."

Het herbeleven van zijn herinneringen aan het narcosekapje verklaart misschien ook zijn obsessie voor het bestralingsmasker, dat terugkeert in een reeks tekeningen. "De eerste keer dat het masker werd aangebracht, vond ik heel heftig, haast middeleeuws aandoen. Maar dat masker met zijn geometrische grid van cirkelvormige gaatjes heeft ook iets sierlijks. Het patroon gaat heel mooi mee met de contouren en welvingen van het gezicht. Toen mijn vriendin de eerste tekening had gezien stelde ze voor de volgende keren een tuniek in dezelfde groene kleur als het masker aan te trekken. Zij is grafisch ontwerper en zag meteen dat dat een mooier beeld zou opleveren."

My Room, 2015. © Robin Uleman

Gemengde gevoelens

Het lijkt alsof Uleman afstandelijk en op haast klinische wijze zijn geliefde - en ook zichzelf - heeft geobserveerd en vastgelegd, de in zichzelf gekeerde blik, de donkere kringen onder de ogen en vlekjes op de huid. Tegelijkertijd zie je er ook aan af hoe begaan hij met haar is, wat nog versterkt wordt door de zelfportretten. "Ik heb er met gemengde gevoelens aan gewerkt. Deze ziekte had ik liever niet meegemaakt. Tegelijkertijd maakte het energie vrij om weloverwogen dingen te doen die ik anders niet had gedurfd. Als je zulke intieme en persoonlijke portretten maakt, balanceer je op de grens van het onbetamelijke. Zonder sentimenteel of obsceen te worden wilde ik onderzoeken wat we zijn als we op onszelf worden teruggeworpen."

Uleman excelleert in het verbeelden van de menselijke huid. Zijn portretten doen in dat opzicht denken aan het werk van de kunstenaar Lucian Freud. Het intrigeert hem hoe botten bleke verkleuringen veroorzaken bij de knokkels en hoe spieren en pezen flauwtjes doorschijnen door de huid. "Als je dat weet vast te leggen in houtskool, potlood of verf ontstaat ook de mogelijkheid om de binnenwereld te verkennen."

Daarin ziet hij ook parallellen met de medische onderzoeks- en behandelmethodes die zijn vriendin onderging en waar geen scalpel aan te pas kwam. "De buitenkant, de huid, de schil van het lichaam, blijft ongeschonden, terwijl het ondertussen zijn geheimen prijs geeft."

Robin Uleman. Quarantaine, is te zien t/m 3 februari 2019 in het Stedelijk Museum Breda.

Lees ook:

Je eigen bloedsomloop als bron van kunst

De Colombiaanse kunstenaar Ana María Gómez López liet ooit een begonia in haar oog groeien. Nu creëert ze haar eigen uitwendige bloedsomloop met een wirwar van slangetjes. Luguber? Welnee. 'Ik wil geen walging oproepen.'

Hoe kunst en wetenschap elkaar kunnen versterken

Samenwerking tussen kunst en wetenschap leidt regelmatig tot verrassende vernieuwingen. Hoe biologie en architectuur, psychologie en beeldende kunst elkaar kunnen versterken.

Deel dit artikel