Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Kunst om de oren te spitsen

Cultuur

Joke de Wolf

'Ideofoon', Dick Raaijmakers © rv
Recensie

Geluidskunst? Dat is kunst waarbij geluid én beeld samengaan, vaak met het geluid zelf als onderwerp. In Dordrecht is nu een tentoonstelling met werk van zo'n twaalf geluidskunstenaars te zien. En te horen natuurlijk.

Vreemde hakken op de plavuizen, de klok die stopt met tikken, de koelkast die afslaat. Huisgeluid is er altijd, en het verandert continu. Je hoort het pas als het anders is, anders dan normaal. Het 'Instituut voor Huisgeluid' verzamelt het sinds 2013. Opnames van het geluid zelf, zo mogelijk de bron van het geluid - het 'instrument', en uitgeschreven gesprekken met de eigenaren, ontvangers of waarnemers. Oprichtster en kunstenaar Elise 't Hart (1991) toont een paar van die charmante verzamelingen bij de geluidskunsttentoonstelling 'Sense of Sound', in de oude fabriekshal van Dordtyart in Dordrecht.

Lees verder na de advertentie

Het is een tentoonstelling waarin het relatief onbekende terrein van de geluidskunst onder de aandacht wordt gebracht, aan de hand van werk van een dozijn grotendeels Nederlandse geluidskunstenaars. In de grote hal staan werken van de jaren zeventig tot nu, die wegens kwetsbaarheid en geluidsproductie niet allemaal tegelijk 'aan' staat, op de bovenverdieping draaien documentaires (met koptelefoon) die achtergrond bieden bij de vaak onbekende namen.

Het ritmische schuiven van de kano's geeft je oren de illusie van de zee

Geluidskunst

Wanneer is iets geluid, wanneer wordt het muziek? En is een veroorzaker van geluid zelf ook een kunstwerk? Robert Lambermont (1976) heeft wat die laatste vraag betreft een dubbelrol: hij is naast beeldend kunstenaar ook pianist. Een blik op zijn 'Grote pneuma' is genoeg om te zien dat het bij geluidskunst ook om het beeld gaat. Een stelsel van grijze plastic buizen, met daarin drijvende dragers en stromend water dat die dragers omhoogbrengt tot ze niet verder kunnen, sommige hoger dan andere.

De letters die op de buizen zijn geschreven, van A tot en met G, zijn ook de letters van de muzieknoten - dat kan bij deze muzikant geen toeval zijn. Boven je hoofd ontstaat een heuvellandschap, het geluid van het water neemt langzaam af totdat alles in een keer wordt weggespoeld, en het landschap naar beneden komt.

Even verderop is er juist de suggestie van watergeluid. Bij 'De zee' van Nico Parleviet (1948) staan drie kano's naast elkaar in een stellage, alleen aan hun middenpunt zitten ze vast. Ze worden mechanisch in de lengte heen en weer gekanteld, als een autonome wipwap. Door de beweging schuift er van alles heen en weer in het binnenste van de kano's. Kiezeltjes, erwten, zand. Het ritmische schuiven daarvan geeft je oren inderdaad de illusie van de zee.

Tekst loopt door onder de video.

Installaties

Parleviet werkt vaker met geluid en water, zo is te zien in de documentaire boven. De Dordrechter maakte bijvoorbeeld de 'Waterlanders', zakachtige wezens die in 1997 vanaf een eilandje bij een Amerfoortse nieuwbouwwijk naar de oprukkende wereld keken. Via een systeem op zonne-energie vulden ze zich langzaam met lucht, om vervolgens via de grote toeter bovenop weer leeg te lopen.

In de loop van de tijd is de geluidskunst veranderd, begrijp je als je de installaties ziet van Ad van Buuren (1951-2014). Van Buuren bouwde 'neurale netwerken', installaties met eindeloos veel transformatortjes, kabeltjes, belletjes, relaisjes en andere attributen uit de natuurkundeles.

Bij 'Het brein van de componist', uit 1997, zorgt de prachtig uitziende schakeling voor 'composities', klanken uit een toongenerator. Twee bandrecorders registreren dat geluid, en spelen het zelf ook weer af op verschillende snelheden, dat nemen ze weer op, enzovoort. Honderd procent elektronische muziek.

Ronddraaiende tokkelmachines

Inmiddels werkt veel geluidskunst met kleinere, minder zichtbare elektronica. Zoals bij de installatie 'Ginger strings' van geluidskunst-grondlegger Paul Panhuysen (1934-2015). Snaren zijn in de ruimte gespannen via vaten waar vroeger gember in zat (vandaar de naam), en met elektronische ronddraaiende tokkelmachines ontstaat een rondzingende compositie.

Nostalgie en moderne techniek kunnen ook samengaan, bewijst het Instituut voor Huisgeluid. Voor wie verhuist of bij wie op een andere manier iets verandert en daardoor een geluid zal missen of al mist, kan het geluid laten reconstrueren en opnemen en met een druk op de knop opnieuw laten klinken. Het instituut kan ook een huisgeluidportret maken: in een geluidsreportage van ongeveer een kwartier zoekt het met de bewoners naar geluiden die hen een huiselijk gevoel geven, hen irriteren of die ze belangrijk vinden. Zodat de geluiden ook worden opgemerkt als ze níet storen of veranderen. We kunnen immers niet zonder ze.

'Sense of Sound', tot 15 oktober, van vrijdag t/m zondag, in tentoonstellingshal Dordtyart in Dordrecht. 

Meer info: www.dordtyart.nl

Deel dit artikel

Het ritmische schuiven van de kano's geeft je oren de illusie van de zee