Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Kunnen de personages in 'Berta Isla' de waarheid wel aan?

Cultuur

Berthold van Maris

Omslag 'Berta Isla' (de naam van de echtgenote uit de roman) © -
Recensie

De 'slow literatuur' van de Spaanse auteur Javier Marías betovert in zijn herhalen en rondcirkelen, in lange zinnen.

De vijftiende roman van Javier Marías gaat, net als zijn twee vorige romans, over een echtpaar. En over geheimen. Dingen die je niet weet van de ander, en die je misschien ook niet wilt weten. Of die je eigenlijk juist wel wilt weten, maar niet kunt weten. En: wat gebeurt er als je weet dat je bepaalde dingen niet weet? Dan gaat de fantasie op volle toeren draaien.

Lees verder na de advertentie

Al na drie bladzijden weet de lezer waar het verhaal heengaat. En toch blijft het daarna vijfhonderd pagina’s lang behoorlijk spannend. Want er moet in deze uitstekende roman nog heel wat gebeuren voordat we aanbelanden bij de al meteen in het begin aangekondigde scène: een man, die twintig geleden spoorloos is verdwenen uit het leven van zijn echtgenote, staat op een dag weer bij haar voor de deur.

Marías maakt van zo'n thrillerachtig gegeven iets wat heel ver van het genre afstaat

Die man is een typisch Marías-personage. Een welbespraakte, goed opgeleide Spanjaard van Britse komaf, die niet alleen vloeiend Spaans en Engels spreekt, zoals Marías zelf, maar ook beschikt over een bijzonder talent. Hij kan alle Spaanse en Engelse stemmen en dialecten perfect immiteren. Hij wordt daarom geronseld door de Britse geheime dienst. De MI6 en de MI5 kunnen voor hun geheime operaties altijd iemand gebruiken die allerlei uiteenlopende identiteiten kan aannemen.

Zwart gat

Vanuit de echtgenote gezien zijn de geheime operaties, waar de man van jongs af aan deelneemt, een zwart gat waarin hij telkens een paar maanden verdwijnt. Dan slokt dat zwarte gat hem helemaal op en hoort ze niets meer van hem.

Als hij na twintig jaar op wonderbaarlijke wijze weer bij haar terugkeert, kan of mag of wil hij niet vertellen wat er gebeurd is. Marías maakt van zo'n thrillerachtig gegeven iets wat heel ver van het thrillergenre afstaat. Dat zit hem vooral in zijn trage stijl. Een kleine scène waar een thrillerauteur of een gewone literaire auteur misschien maar twee pagina’s voor nodig heeft, beslaat bij Mar’as al gauw twintig pagina's, waarin alles minutieus wordt geregistreerd (bewegingen, gebaren, gedachten, associaties, vermoedens).

(lees verder onder de foto)

© -

Zo trekt Marías drie pagina’s uit voor de ontmoeting van de hoofdpersoon met een ronselaar van de Britse geheime dienst in een chique Oxfordse boekhandel Hij beschrijft hoe die ronselaar daarbij wordt afgeleid door de aanwezigheid van een aantrekkelijke vrouw en analyseert wat dat zegt over die ronselaar en de houding die hij aanneemt tegenover de hoofdpersoon.

En verder is er, zoals vanouds bij deze auteur, veel ruimte voor uitweidingen, bijvoorbeeld overpeinzingen over de vergetelijkheid van iemands gezicht: “Het gezicht dat we ons in het begin met veel inspanning blijven herinneren is glashelder en alomtegenwoordig, maar naarmate de tijd verstrijkt (...) begint het voor ons te vervagen, en ten slotte is het voor de ogen van de geest vrijwel onmogelijk het op te roepen en er een getrouwe weergave van te tonen."

Quasi-improviserend variëert de schrijver eindeloos op gedachten, thema’s en motieven. De kracht van dit proza zit hem in dat herhalen, dat steeds maar rondcirkelen, in lange zinnen.

Eigenaardige filosofie

In de literaire fantasie van Marías is de wereld van de geheime dienst een duistere, cynische wereld, waarin mensen van uiterlijk en zelfs van persoonlijkheid kunnen veranderen. Als een spion infiltreert en zich maandenlang moet voordoen als iemand die hij niet is, is het maar de vraag of hij daarna weer helemaal naar zichzelf (wat dat ook moge zijn) kan terugkeren.

De mensen die voor de Britse geheime dienst werken, houden er in deze roman een eigenaardige filosofie op na. Ze gaan ervan uit dat landen als Groot-Brittanië voortdurend in oorlog zijn. Maar die oorlog wordt buiten het zicht van de gewone mensen gevoerd en daarbij zijn alle middelen toegestaan. “We zijn er maar we bestaan niet”, zegt een van de geheimagenten. “We doen maar we doen niet, of we doen niet wat we doen, of wat we doen doet niemand. Het gebeurt gewoon.”

Literaire inspiratiebronnen

En die geheimagent maakt vervolgens een vergelijking met literatuur. De geheime dienst zou zoiets zijn als de alwetende verteller in een roman. Die trekt aan alle touwtjes, ‘maar tegelijkertijd spreken we met elkaar af dat hij er niet is, dat hij niet bestaat.”

Marías zegt in interviews wel eens dat hij een van de weinige schrijvers is die zijn literaire inspiratiebronnen expliciet noemt in zijn romans. In deze roman is een belangrijke rol weggelegd voor een scène uit het toneelstuk ‘Henri V’ van Shakespeare, voor een aantal gedichten van T.S. Eliot, en voor de novelle ‘Le coronel Chabert’ (1844) van Honoré de Balzac, waarin een man van wie iedereen dacht dat hij tien jaar geleden op het slagveld was gesneuveld, opeens terugkeert bij zijn vrouw.

Marías zegt dat hij een van de weinige schrijvers is, die literaire in­spi­ra­tie­bron­nen expliciet noemt

Als je iemand twintig jaar niet meer gezien hebt en hem of haar daarna weer tegenkomt, is degene die je dan tegenkomt nog wel dezelfde persoon als twintig jaar geleden? Die vraag roept Marías op in ‘Berta Isla’.

En: als je een liefdesrelatie hebt, een huwelijk, moet je dan alles weten van de ander, of is dat eigenlijk niet nodig? Zijn er dingen die je beter niet van elkaar kunt weten? Wordt je wel gelukkig van de waarheid?

Volgens veel filosofen zou de waarheid het streven moeten zijn, maar de personages van Marías ervaren meestal het tegenovergestelde. De illusies waar hun geluk op gebaseerd is blijken niet goed bestand tegen de waarheid.

Oordeel

Spannende filosofische huwelijksroman.

Javier Marías
Berta Isla
Vert. Aline Glastra van Loon Meulenhoff. 576 blz. € 24,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Meer recensies leest u hier.

Deel dit artikel

Marías maakt van zo'n thrillerachtig gegeven iets wat heel ver van het genre afstaat

Marías zegt dat hij een van de weinige schrijvers is, die literaire in­spi­ra­tie­bron­nen expliciet noemt