Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Kars houdt niet van Pamuk

Cultuur

Erdal Balci

Review

De stad Kars is een belangrijke speler in de roman 'Sneeuw' van Orhan Pamuk. Toeval, vogelgriep en warme belangstelling brachten correspondent Erdal Balci naar de plek waar Pamuk de dichter Ka verliefd en verloren laat ronddolen. Wie in Kars zoekt naar Pamuk-liefhebbers, struikelt allereerst over mensen met zelfmoordplannen.

Ook vijf jaar na het verschijnen van 'Sneeuw' van Orhan Pamuk zijn de mensen mistroostig in Kars. Nog steeds sliert de dunne rook uit de schoorstenen van de primitieve huizen bij het fort als een handtekening van de armoede die in die huizen heerst. De sneeuw bedekt nog altijd alle vuiligheid met de liefde van een moeder. En ook na vijf jaar wacht alles en iedereen op de lentezon die maar niet wil komen.

De meest oostelijke stad in Turkije is net Sneeuwwitje die op redding wacht. Want hoe wreed de tijd ook is geweest tegen Kars, de prinses in het uiterste oosten is ook in haar vodden nog oogverblindend mooi.

In de roman van Orhan Pamuk reist de dichter Ka naar de stad om voor een krant het verhaal te schrijven van hoofddoekdragende meisjes in Kars, die steeds vaker zelfmoord plegen. Meteen na Ka's aankomst wordt de stad afgesloten van de rest van de wereld door de hevige sneeuwval, die alle wegen onbegaanbaar maakt.

In het geïsoleerde Kars wordt Ka verliefd op de beeldschone Ipek; een toneelgroep met aan het hoofd Sunay Zaim pleegt met de hulp van een bevriende officier een seculier-nationalistische staatsgreep; de fundamentalisten van de stad duiken onder; de Koerden proberen op hun beurt op de been te blijven; en ondertussen ontdekt Ka hoe vervreemd hij van zijn land is, als verwesterde liberaal.

Kars is in 'Sneeuw' een toneelpodium voor heel Turkije. Ka heeft geen rol van betekenis op dat podium. Ook Ipek kiest uiteindelijk niet voor Ka, maar voor de fundamentalist Indigo. Tot zover een korte samenvatting van het boek.

Geen Karsbewoner begrijpt waarom Orhan Pamuk zijn of haar stad heeft uitgekozen voor zijn boek. Behalve de burgemeester. De theorie van Naif Alibeyoglu, de besnorde bestuurder: ,,Onze stad is de meest verlichte stad in Turkije. Het is absoluut niet een plaats waar de seculieren, de fundamentalisten en de Koerden hun oorlog uitvechten. Kars is de laatste plek voor hoofddoekdragende meisjes om zelfmoord in te plegen. Voor dergelijke praktijken zou Pamuk in het Koerdische zuidoosten moeten zijn. In Batman bijvoorbeeld. Maar hoe zou het aflopen met Pamuk als hij over Batman schrijft? Niet goed, denk ik. Orhan Pamuk heeft Kars uitgekozen vanwege onze tolerantie.''

De burgemeester heeft begrip voor de keuze van Pamuk om Kars als decor te gebruiken. De gewone man niet. Twee op de drie mannen schelden de bekendste Turkse schrijver de huid vol. In de straten van Kars moet men met geduld zoeken naar de tolerante Kars-bewoner, waar de burgemeester het over had.

Ook het feit dat Kars dankzij het boek drie keer zoveel toeristen trekt als vóór de verschijning van 'Sneeuw', stemt de mensen niet milder. Hun mooie Kars is besmeurd door een verwesterde, liberale schrijver uit Istanbul.

Kars, een stad waar mensen massaal sigaretten roken om zo snel mogelijk dood te gaan. Stad van de melancholie. Stad van de armoede. Stad van de vergane glorie. Stad aan het einde van de wereld.

Vroeger werden in de grote huizen van Kars grote feesten georganiseerd. In de vóór 1914 door de Russen aangelegde rechte straten stonden mooie kerken, kazernes, ziekenhuizen, overheidsgebouwen.

Welvarende Armeniërs lieten er in die tijd huizen bouwen die stuk voor stuk kunstwerken waren. Tsaar Alexander de Derde kwam hier om te jagen en om zijn minnares in het geheim te beminnen.

De stad werd gekoesterd door de Russen omdat het een belangrijk punt was op de route die de Russen in gedachten hadden, de route diehen naar warme wateren, naar ijsvrije havens zou brengen.

In 1920 viel het Turkse leger de stad binnen. De Russen hadden zich al teruggetrokken en van de Armeniërs was er niet één meer over. Als zo'n harde Kars-winter die bijna een half jaar aanhoudt, veranderde de overwinning van de Turkse staat Kars in een gat van depressie.

,,Ik heb medicijnen tegen depressie. Mijn vrouw ook. Ik was gisteren in het ziekenhuis. De drukste afdeling was psychiatrie. Je zal het misschien niet geloven, maar er stonden minstens honderd mensen in de rij. Ze komen allemaal hun recepten ophalen'', vertelt Celil Ersozoglu, de enige gids van de stad.

Hij is een van de weinigen die blij is met het boek van Orhan Pamuk. ,,De helft van de toeristen die naar Kars komen, zijn mensen die 'Sneeuw' hebben gelezen en daardoor benieuwd zijn naar onze stad. Als ze eenmaal Kars hebben gezien, blijven ze terugkomen. Want Kars is een juweeltje. De laatste vijf jaar is de gemeente druk aan het restaureren. En er komen prachtige monumenten tevoorschijn, de één na de ander. Ik hoop dat het hier zo opleeft dat er weer schaatstoernooien worden gehouden op de rivier, zoals een eeuw geleden. Misschien komt de oude geest van de stad ooit weer terug'', vertelt Ersozoglu.

De manager van het hotel waar Orhan Pamuk tijdens zijn verblijf in Kars logeerde, zegt: ,,Pamuk is een marionet van de joden.'' En hij kijkt kwaad. Verder wil hij er niet op ingaan. De kelner in het restaurant van het hotel denkt er anders over: ,,Hij leek me een aardige man. Tijdens het ontbijt stond hij soms ineens op en ijsbeerde minutenlang. Hij praatte ook veel in zichzelf. De muziek moest altijd uit.''

Even verderop is de winkel van Mahir Bagis. Mahir Bagis verkocht in zijn winkel eerst boeken. Maar al snel ontdekte hij dat dat geen goede handel is in Kars. Hij koos dan ook maar voor het gangbare en begon met de verkoop van mobiele telefoons.

De dertigjarige Mahir is licht scheel, draagt een baard en praat zachtjes. In de etalage van zijn telefoonwinkel staan Steinbeck, Hugo, Tolstoj en een paar minder bekende Turkse schrijvers die al heel lang geen Kars-bewoner hebben kunnen verlokken.

Mahir komt met thee terug en begint meteen over de sfeer van Kars, die zo erg is dat ze in het hoofd van Orhan Pamuk kon veranderen in een kracht die hoofddoekdragende meisjes tot zelfmoord aanzet. Mahir zegt: ,,Ik heb ook therapie, zoals zovelen in Kars. Drie zelfmoordpogingen heb ik ondernomen. Laatst heb ik de film Der Untergang gezien. Daar heb ik gezien hoe Hitler een einde heeft gemaakt aan zijn leven. Die methode zet me aan het denken.'' Hij praat zo koelbloedig. Het klinkt alsof het vanzelfsprekend is dat Mahir dood moet gaan...

Waarom hij dood wil gaan? ,,Omdat ik hier ongelukkig ben. En het is onmogelijk om hier weg te komen. Ik heb deze winkel geopend omdat ik hoopte een klein kapitaal op te bouwen. Met dat geld zou ik elders een nieuw leven kunnen beginnen. Maar de mensen hadden snel door dat ik Koerd ben. Daarnaast ben ik atheïst. Daar kwamen ze ook achter. Nu kopen ze niet meer bij mij. Om diezelfde redenen wilde de familie van mijn vriendin mij niet als schoonzoon hebben. Het is het beste om dood te gaan.'' Hij neemt een teugje van zijn thee en glimlacht.

De meisjes van de stad willen niet praten over hun leven. Hoofddoekdragende meisjes al helemaal niet. Ze hoeven niet zo mooi te zijn en ook niet zo diepzinnig te filosoferen als Ipek, de vrouw waar hoofdpersoon Ka verliefd op wordt. Als ze maar over hun leven vertellen. Maar nee. De vrouwen in Kars hebben geen mond om er mee te praten.

De enige gids van de stad komt ons ophalen. Hij is een beetje laat omdat hij medicijnen voor zijn vrouw moest halen bij de apotheek. Hij rijdt ons de stad uit. We zitten in de auto. Ik kijk naar de oranjeachtige lichtjes van de laatste huizen in de buitenwijken, naar de uitgewoonde vertrekken waar televisie wordt gekeken, naar de dunne en sierlijke rooksliertjes uit de afgebrokkelde schoorstenen op de met sneeuw bedekte daken....

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie