Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Karel Dibbets was gefascineerd door het 'DNA van de filmcultuur'

Home

Meindert van der Kaaij

Karel Dibbets bij zijn promotie, met links zijn broer Jan. © RV
Naschrift

In Nederland was Karel Dibbets (1947-2017) een pionier in het data-gedreven filmhistorisch onderzoek. Voor hem stond vast dat de film een essentieel onderdeel was van de moderne cultuurgeschiedenis.

Ooit, in de tijd dat hij op de Nederlandse Filmacademie zat, heeft hij aan experimentele filmpjes zitten prutsen. Het verhaal onder vrienden en collega's gaat dat Karel Dibbets die in een schoenendoos onder zijn bed verborgen heeft gehouden. Niemand heeft daar ooit een glimp van mogen opvangen.

Lees verder na de advertentie

In die jaren zestig zal hij hebben ontdekt dat hij zijn fascinatie voor het bewegende beeld op een andere manier tot uiting moest brengen. Zijn keuze viel op filmhistorisch onderzoek. Dibbets werd in Nederland een pionier in het data-gedreven filmhistorisch onderzoek. Zijn project Cinema Context groeide uit tot een internationaal hoog aangeschreven databank.

Hoe Dibbets als teruggetrokken jongen zijn fascinatie voor film precies ontwikkelde, is moeilijk te achterhalen. Hij was een van de vijf kinderen van een katholiek gezin in Weert. Volgens zijn zus Marij Spaapen-Dibbets zat hij als jongen veel te tekenen. "Hij wilde dan ook tekenfilmtekenaar worden."

Studiekeuze

Tot schrik van vader Dibbets - leraar en later conrector van een scholengemeenschap - gaf Karel na zijn gymnasiumopleiding te kennen dat hij in Amsterdam de opleiding aan de filmacademie wilde volgen. "Hij was daar niet gelukkig mee", herinnert Marij Dibbets zich. "Met zo'n opleiding kon je volgens hem je brood niet verdienen."

Vader Dibbets had het in dat opzicht niet makkelijk gehad. Eerder kozen dochter Marij en de bekend geworden Jan Dibbets voor de kunstacademie. Later is het allemaal goed gekomen tussen vader en Karel, maar toen had zoonlief inmiddels een betrekking als hoofddocent op de Universiteit van Amsterdam.

In de jaren zestig was Karel nog niet zover. Bij de filmacademie koos hij voor de richting camera en montage. Hij wierp zich op het maken van experimentele films die, zoals al gezegd, in zijn ogen de toets der kritiek niet konden doorstaan. Een jeugdzonde, zo zou hij het later beschouwen. Het eindeloos sleutelen aan films paste bij zijn voorkeur om zich op zijn zolder af te zonderen, maar hij ontdekte dat dit ook zou kunnen als onderzoeker.

Na de filmacademie pakte Dibbets de studie sociaal-economische geschiedenis op aan de Universiteit van Amsterdam (UvA), maar film liet hem niet los. Zijn afstudeerscriptie ging over de ontwikkeling van bioscoopketens in Nederland. Begin jaren tachtig werd hij tevens hoofdredacteur van het filmblad Skrien.

Opvallend was dat hij, ook als hoofdredacteur, zich meer bezighield met de bedrijfstechnische kant van de industrie dan met het beschouwen en recenseren van speelfilms. Vaststond voor hem dat de film een essentieel onderdeel was van de moderne cultuurgeschiedenis en daarom serieuze wetenschappelijke aandacht verdiende.

In 1993, hij was toen 46, promoveerde hij op een proefschrift over de komst van de geluidsfilm in Nederland. Hij beschreef de consequenties van het verdwijnen van de zwijgende film voor de manier waarop het publiek kennis nam van een film. Met de introductie van geluid verdwenen bioscooporkesten, maar ook de explicateur; de man of vrouw die de bewegende beelden van commentaar en geluidseffecten voorzag. Dibbets beschreef in zijn boek hoe het publiek de film anders ging beleven, hoe het minder een 'performance' werd. Het vertonen van een film kreeg een andere plaats binnen de kunsten en de bioscopen werden technische instituties.

Tekst loopt door onder afbeelding

© RV

Verstokte vrijgezel

In zijn promotieonderzoek kon hij zijn voorkeur voor het uitpluizen van geschiedenissen en het puzzelen met gegevens kwijt. Hij hield van het monnikenwerk, het bij elkaar brengen van data. Toch was hij in sociaal opzicht geen kluizenaar. Op gezette tijden wilde hij met zijn resultaten naar buiten treden en die met anderen delen.

Dibbets was een verstokte vrijgezel, maar hield tegelijkertijd van gezelschap en van familie. Medewerkers, nichten en neven, nam hij mee naar zijn favoriete restaurants in Amsterdam. Even paradoxaal was dat hij eigenzinnig en eigenwijs kon zijn, maar dat hij ook een teamspeler was, iemand die benaderbaar was voor studenten en die met geduld naar hen kon luisteren.

De computer was totaal afwezig in de gees­tes­we­ten­schap. Hij zorgde op dat punt voor een doorbraak, een revolutie

Zijn grote passie voor de geschiedenis van de film bleek uit een actie in 1989 toen hij protesteerde tegen het dreigende uiteenvallen van de beroemde Desmet-collectie. Jean Desmet was in de vorige eeuw een bioscoopexploitant die een collectie films bezat van voor 1916, waar unieke exemplaren bijzitten. Het Filmmuseum wilde delen daarvan ruilen voor kopieën van filmklassiekers die zij niet hadden. Dibbets stapte woedend uit het bestuur van het Filmmuseum en schreef met andere filmhistorici een vlammend protest. Met succes, want de plannen werden teruggedraaid.

Een vooruitziende blik

Dibbets werd in 1986 aangenomen op de UvA als onderzoeker voor de nieuw op te richten vakgroep film- en televisiewetenschappen. Ed Tan, hoogleraar media entertainment aan de UvA, herinnert zich dat Dibbets in die tijd al aangaf dat hij gebruik wilde maken van empirische gegevens, wat op dat vakgebied niet gebruikelijk was. Hij zag in dat een computer ideaal was om grote hoeveelheden data op veel meer manieren toegankelijk te maken voor wetenschappelijk onderzoek. "De computer was tot dat moment totaal afwezig in de geesteswetenschap. Hij zorgde op dat punt voor een doorbraak, een revolutie. Karel had een vooruitziende blik."

Die open houding had Dibbets eveneens ten aanzien van het medium televisie. Waar veel wetenschappers hun neus ophaalden voor dat 'lage' type entertainment, gaf hij vele werkcolleges over het medium televisie.

Op film had Dibbets een brede kijk. In de introductie van een van zijn boeken stelde hij dat de geschiedenis van dat medium veel meer is dan hetgeen we op het scherm zien bewegen. "Ook de bioscoop maakt deel uit van de geschiedenis van de film, evenals het publiek, de kritiek, de censuur, het gebruik van film buiten de bioscoop."

Tekst loopt door onder afbeelding

Een jeugdfoto met zijn twee zussen. © RV

Databank

In het verlengde daarvan lag zijn magnus opus, het project Cinema Context, waarbij Dibbets tot het eind van zijn leven betrokken bleef. In 2003 kreeg hij een flinke subsidie voor zijn plan een database op te zetten waarin hij de gegevens zette over alle Nederlandse bioscopen vanaf 1896, de mensen en bedrijven achter de bioscopen en de daar vertoonde films.

Deze voor iedereen toegankelijke databank bevat nu gestructureerde data over 107.235 filmprogramma's, met 45.623 films, vertoond in 1646 bioscopen in 400 steden. Dit project vormde volgens Dibbets de ideale basis om het 'DNA van de filmcultuur' te ontrafelen. De website was een 'Hubble-telescoop die patronen van filmbezoek zichtbaar maakt', zoals hij dat zelf zei.

Een maand na zijn pensioen in 2009 werd bij hem prostaatkanker geconstateerd. De prognoses zagen er slecht uit, maar toch bleef hij nog jaren leven. Later liet hij doorschemeren dat hij spijt had van zijn vervroegd pensioen. Hij bleef betrokken bij het onderzoek naar filmgeschiedenis.

Minder dan twee maanden voor zijn dood, op 70-jarige leeftijd, publiceerde hij nog een artikel waarin hij liet zien hoe lang na het productiejaar sommige films nog werden vertoond. Het was een studie over 'evergreens' die hij op basis van zijn eigen geesteskind kon maken.

Karel Hendrik Frans Marie Dibbets werd geboren op 29 januari 1947 in Weert. Hij overleed op 28 mei 2017 in Amsterdam.

In Naschrift beschrijft Trouw het leven van onlangs overleden bekende of heel gewone mensen. Een tip voor Naschrift? Mail naar naschrift@trouw.nl Of per post naar Trouw/Naschrift, postbus 859, 1000 AW Amsterdam



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
De computer was totaal afwezig in de gees­tes­we­ten­schap. Hij zorgde op dat punt voor een doorbraak, een revolutie