Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Jordan Peterson is de razend populaire prairiepopulist van dit moment

Cultuur

Eelco Runia

Jordan Peterson in zijn huis in Toronto. © Hollandse Hoogte / The New York Times Syndication
Recensie

De Canadese psycholoog Jordan Peterson is erg populair onder conservatief-rechtse mannen. Maar waarom eigenlijk?

Ik had genoeg van Jordan Peterson gehoord om sceptisch aan zijn '12 Regels voor het leven' te beginnen. Na honderd bladzijden was ik enthousiast. Na tweehonderd snapte ik waarom Peterson een fenomeen is. Na driehonderd begon ik me stierlijk te vervelen. Na vierhonderd snapte ik totaal niet meer waarom Peterson een fenomeen is. En ik eindigde, na 417 bladzijden, met een klaterende schaterlach.

Lees verder na de advertentie

Veel te beleven dus in dit boek van de man die David Brooks, de eminente columnist van de New York Times, 'de invloedrijkste intellectueel van de westerse wereld' noemt. Dat hij invloedrijk is, lijdt geen twijfel: Petersons YouTubevideo's zijn een hit (zijn kanaal heeft 1,2 miljoen abonnees) en op Twitter heeft hij meer dan 700.000 volgers. Ook in Nederland is aan bewonderaars geen gebrek. Op de razendsnel uitverkochte toogdag in Rijswijk, begin dit jaar, waar De Nederlandse Leeuw een 'nationale brainstormsessie' organiseerde over immigratie en nationale identiteit, was Peterson de hoofdact. Tweeduizend, in grote meerderheid mannelijke fans laafden zich er aan zijn optreden.

Ik heb zelden een boek gelezen dat zo'n lak had aan genre

Wereldwijde intellectueel

Dat optreden liet trouwens ook zien waarom het nog maar de vraag is of Peterson de intellectueel is waar Brooks hem voor houdt. Het is waar dat hij zowel op de planken als in zijn boeken volop put uit de santenkraam van de wereldwijze intellectueel. Moeiteloos schudt hij Freud, Jung, Nietzsche, Dostojevski, Solzjenitsyn en Piaget uit zijn mouw en met speels gemak springt hij over van de psychologie op de neurofysiologie en vandaar op de evolutiebiologie. Maar de optredens van deze 'messias van alt right' (zoals een fan hem noemt) zijn eerder performances dan logisch opgebouwde vertogen. Op het YouTube-filmpje van zijn Rijswijkse optreden is te zien dat Peterson zich al associërend in een soort trance werkt en - eenmaal op dreef - als een post-religieuze Billy Graham de zaal in zijn ban krijgt met een virtuoos gebrachte woordenstroom waar weinig lijn in zit maar die de luisteraars gesticht en bevredigd achterlaat.

Ook '12 Regels voor het leven', dat in januari in het Engels uitkwam en nu vertaald is, is net zo goed poëzie en preek als filosofische verhandeling, zelfhulpboek en autobiografie. En, niet te vergeten, zowel alarmerende diagnose als onbedoeld symptoom van de morele crisis waarin we beland zijn nu de realiteit virtueel, het nieuws fake, geslacht een keuze en identiteit een weemoedige herinnering is geworden. Ik heb zelden een boek gelezen dat zo'n lak had aan genre - en dat is er ontegenzeggelijk ook een van de charmes van.

Charmes

Een van Petersons andere charmes is dat hij een boodschap heeft. Hij ontleent zijn '12 Regels' aan zijn eerdere boek, 'Maps of Meaning', waarin hij, zoals hijzelf zegt, laat zien dat de mythes en religieuze verhalen uit het verleden "niet gaan over hoe de wereld in elkaar steekt, zoals een wetenschapper wellicht zou denken, maar over hoe een mens zich behoort te gedragen". Het motto van 'Maps of Meaning' is van een adembenemend gebrek aan bescheidenheid: het aan Mattëus ontleende 'Ik zal bekendmaken wat sinds de grondvesting van de aarde verborgen was'. In '12 Regels' maakt Peterson de verborgen morele boodschap die in al die oude mythen en verhalen besloten ligt nogmaals bekend - deze keer niet alleen aan collega-intellectuelen maar aan iedereen die oren heeft om te horen. Die boodschap, waarvan hij zelf zegt dat iedereen hem eigenlijk al kent, is een soort 'prairiepopulisme' - door hemzelf samengevat als: "word verdomme eindelijk eens volwassen, neem de verantwoordelijkheid voor je leven en doe dingen waar je eer mee inlegt."

Peterson stelt dat mensen fundamenteel niet deugen en ten alle tijden bereid zijn elkaar naar de keel te vliegen

Rechtop staan

Zoals alle goede poëzie bevat '12 Regels' verrassende inzichten. Ik geef toe dat mijn aanvankelijke reactie bij Regel 1 ('Sta rechtop, met je schouders naar achteren') was: 'dat is precies waar ik volgens mijn fysiotherapeut een frozen shoulder van gekregen heb.' Maar het is een feit dat ik mij vervolgens, eerst schoorvoetend, gaandeweg enthousiaster, liet meevoeren met Petersons met verve verdedigde stelling dat fysiek rechtop staan 'metafysische implicaties' heeft. Rechtop staan, schrijft hij, 'betekent dat je doelbewust de last van het Zijn accepteert'. Het is een van de basisgedachten van het boek: 'Zijn' is een last - en hoewel je het geenszins verdiend hebt die last te moeten dragen, doe je er zeer onverstandig aan je tegen dit existentiële feit te verzetten. Het 'accepteren van het Zijn' betekent, aldus Peterson, niet alleen dat je moet ophouden met welke vorm van zelfbeklag dan ook, maar ook dat je 'moreel verplicht bent goed voor jezelf te zorgen'.

Het origineelst vond ik Petersons stelling dat goed voor jezelf zorgen helemaal zo natuurlijk niet is. Het is een beetje verwarrend dat Peterson zichzelf opwerpt als de koene, eenzame en zeer ridderlijke bestrijder van alles wat links, feministisch en/of postmodernistisch is, want zijn mensbeeld is eerst en vooral anti-liberaal. Waar 18de-eeuwse verlichte, en 19de-eeuwse liberale denkers probeerden de mens zelfrespect bij te brengen, stelt Peterson dat mensen fundamenteel niet deugen en ten alle tijden bereid zijn elkaar naar de keel te vliegen: "Alleen jij kent de volle reikwijdte van je geheime zondes, onvolkomenheden en tekortkomingen." En omdat 'niemand de duisternis van het individu beter begrijpt dan het individu zelf', zijn mensen geneigd zichzelf de zorg te ontzeggen die ze anderen wel gunnen.

Kamer opruimen

In de goot belanden is, aldus Peterson, geen aberratie, maar ligt volkomen in de lijn der dingen. En toch, of liever gezegd: daarom, moeten we onszelf bij elkaar rapen en doen wat ons te doen staat - om te beginnen (zoals Regel 6 ons voorhoudt) het opruimen van onze kamer. Dat is bepaald geen nieuw inzicht - het valt aan te treffen zowel in eeuwenoude religies als in Stephen Covey's 'Seven Habits of Highly Effective People' - maar dat neemt niet weg dat de 'agnostische cultuurchristen' Peterson (zoals Thierry Baudet het afgelopen zaterdag in deze krant verwoordde) een aansprekende manier gevonden heeft deze oude wijn in nieuwe zakken te gieten - en van zijn love letter to humanity miljoenen te verkopen.

Oordeel: Moeilijk voorstelbaar dat miljoenen lezers dit boek niet schaterlachend sloten

Ook na de eerste honderd bladzijden bevat '12 Regels' af en toe prikkelende contra-intuïtieve inzichten. De vaart is er dan echter allang uit en ik betwijfel of zijn adepten het boek tot Regel 12 gelezen hebben. Die Regel luidt 'Aai een kat wanneer je er eentje tegenkomt op straat.' Dat klinkt postmodern speels, maar er zit bij Peterson een Diepe Gedachte achter: 'katten zijn een manifestatie van de natuur, van het Bestaan in een bijna pure vorm'. Hen aaien is een rituele erkenning van het Bestaan. Het is een Nietzscheaanse gedachte, niets mis mee, maar ik zie het Forum voor Democratie-aanhangers nog niet doen: bij elke kat door de knieën gaan om al aaiend het Bestaan te omarmen.

Nog moeilijker voorstelbaar vond ik dat niet al die miljoenen lezers in schaterlachen zijn uitgebarsten bij het slot van het boek. Daarin verhaalt Peterson hoe een pen met een led-lichtje erin hem inspireert tot een spiritistische seance waarin hij zichzelf de gewichtigste vragen stelt die hij kan bedenken. Als een 21ste-eeuwse madame Blavatsky wacht hij vervolgens op de antwoorden die 'op het podium van zijn verbeelding verschijnen' en die zijn pen (écriture automatique!) blijken op te schrijven. Zou Thierry Baudet zich ook door zo'n 'Pen des Lichts' tot zijn partijprogramma laten inspireren?

Jordan Peterson
12 regels voor het leven
Prometheus
417. blz. €19,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Lees hier meer boekrecensies.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Ik heb zelden een boek gelezen dat zo'n lak had aan genre

Peterson stelt dat mensen fundamenteel niet deugen en ten alle tijden bereid zijn elkaar naar de keel te vliegen

Oordeel: Moeilijk voorstelbaar dat miljoenen lezers dit boek niet schaterlachend sloten