Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Jann Ruyters herleest 'Een Cyborg Manifest'

Cultuur

Jann Ruyters

Review

Welke klassiekers verdienen het herlezen te worden? Deze maand test 'Het kanon' de canon van het feminisme.

Wat is een cyborg? 'Cybernetisch Organisme', verbetert 's werelds beroemdste cyborg Arnold Schwarzenegger bedaard, als zijn tegenspeelster Claire Danes in de laatste 'Terminator'-film overstuur gilt dat hij een robot is. Geen robot, een cyborg. Laten we wel wezen. Hoe ingenieus Arnold is opgebouwd uit vlees, bloed en chip kunnen we in alle drie de Terminator-films een keer aanschouwen, als de mens/machine zelf aan het dokteren slaat. Het mooist nog in de eerste, waarin hij zijn gewonde 'oog' uit de kas haalt: een rood lampje met heen en weer schietend diafragma. Arnold prutst wat aan de randen in de wond. Oog weer terug. Zonnebril op. Niets aan de hand. Misschien een cyborg, nog steeds ook macho.

Je zou het niet direct verwachten, gezien Arnold, maar midden jaren negentig was de cyborg vooral een feministische hype. Aan sciencefiction, Schwarzenegger en cyberpunk voorbij, zeg maar. De reden was een wetenschapsfilosofisch manifest dat in Amerika al in 1985 was gepubliceerd, maar dat pas in 1994 in het Nederlands werd vertaald: 'A Cyborg Manifesto', geschreven door de Amerikaanse biologe en wetenschapsfilosofe aan de Universiteit van Santa Cruz in Californië: Donna Haraway. Op uitnodiging van Rosi Braidotti, hoogleraar Vrouwenstudies Letteren, bezocht Haraway destijds Nederland. De Balie in Amsterdam en het Academiegebouw in Utrecht puilden uit. De Nederlandse uitgave van het manifest had een prikkelend omslag (rondzwevende tepels die eruitzagen als vliegende schotels) en was voorzien van een verhelderende inleiding van Karin Spaink. Heel prettig wel, die inleiding, want het manifest is pittig. Met één keer lezen kom je er sowieso niet bij Haraway.

Niettemin is wat ze in 'Een Cyborg Manifest' beweert over ons en onze tijd scherp, kritisch, optimistisch, visionair, zoals dat hoort in een manifest. De cyborg is geen fantasiefiguur uit de toekomst, wij zijn allen cyborgs, aldus Haraway. ,,Onze tijd, het einde van de twintigste eeuw, is een mythische tijd: we zijn allemaal hersenschimmen, getheoretiseerde en gefabriceerde hybriden van machine en organisme.” Dat waren we eerder eigenlijk al – met dovenhoorns, lorgnetten en wandelstokken – en dat zijn we nu alleen maar meer, met onze kunstheupen, pacemakers, mobiele telefoons, siliconenborsten, botoxlippen. Het onderscheid tussen mens en machine vervaagt, maar in plaats van driftig en angstig op zoek te gaan naar de niet meer bestaande ongerepte natuur bejubelt Haraway die vervaging van grenzen. Ze is blij toe. Haar artikel is bedoeld als pleidooi voor het plezier dat het doelbewust verwarren van grenzen oplevert, schrijft ze. De cyborg symboliseert het einde van de tweedeling die de westerse intellectuele en sociale orde beheerst: het dualisme tussen organisme en machine, lichaam en geest, openbaar en privé, natuur en cultuur, primitief en geciviliseerd, mannen en vrouwen. Dichotomieën die alle ideologisch en hiërarchisch van aard zijn, en die niet alleen ons traditionele denken beheersen, maar ook wat daartegen in verzet komt. Ook de diverse feminismes dus, die met generaliserende uitspraken over de categorie 'vrouw' tegelijkertijd hielpen ontwerpen wat ze wilden ondermijnen.

,,Er is niets 'vrouwelijks' dat een natuurlijke band tussen vrouwen schept”, vervolgt Haraway. 'Slachtofferschap' en 'zusterschap'zouden moeten worden vervangen door een feministische politiek die instemt met 'de verdeelde, tegenstrijdige en altijd onaffe constructies van persoonlijke en collectieve zelfbeelden'.

,,Identiteiten zijn vanzelfsprekend partieel, tegenstrijdig en strategisch”, stelt ze. Geen vrouw is alleen maar moeder, geen moslima valt samen met haar hoofddoek. De vrouw is nooit een of heel of alles, maar altijd maar een beetje of alleen op een bepaald moment. Haraway pleit voor het vormen van wisselende coalities op basis van affiniteit ('verbonden uit keuze en niet door bloed') in plaats van identiteit.

Een bevrijding van de bevrijdsters, zo lijkt. De cyborg als metafoor voor de postmoderne mens die in staat is lichaamsgrenzen te overschrijden; die niet langer gebukt hoeft te gaan onder de beperkingen van sekse, ras, klasse. Die flexibel, creatief en positief ontworteld is. Maar betekent deze vergaande deconstructie niet automatisch ook het einde van het feminisme? Volgens Haraway niet. Wat nodig is, is een kritischer, gedetailleerder blik op waar, wanneer en hoe sekse haar betekenis krijgt. Een blik die meer recht doet aan de complexiteit. Tegen het einde van het manifest geeft ze zelf een voorbeeld van zo'n constructivistische analyse. Hoe de nieuwe technologieën een nieuwe thuiswerkeconomie scheppen waar vaste banen uitzonderingen zijn en waarin vooral vrouwen werkzaam zijn. De feminisering van de arbeid maken ras en sekseoverschrijdende allianties noodzakelijk, aldus Haraway, die ook altijd marxist is gebleven.

,,De machine is ons, onze processen, een aspect van onze belichaming (...) wij zijn verantwoordelijk voor grenzen; wij zijn hen”, aldus Haraway. Het is een gedachte die verantwoordelijkheid en verplichtingen schept, maar in Hollywood leidt dat dan toch weer tot de 'Terminator', kun je er nu achteraan denken. En hoe staat het verder, tien (eigenlijk twintig) jaar na het manifest? De door Haraway gepropageerde nieuwe affiniteiten hebben plaatsgemaakt voor een wereld van polarisatie, lijkt het. De cyborg met haar hybride identiteit en wisselende bondgenootschappen is ernstig uit de mode. Al mag je natuurlijk niet uitvlakken dat het een Somalische feministe is die hier de waarden van de verlichting verdedigt en dat het een perfect Vlaams sprekende Libanese Belg is die zich verzet tegen culturele assimilatie, zoals filosoof en Haraway-deskundige Baukje Prins constateert in haar boek 'Voorbij de onschuld'.

Maar wat gebeurde er met Haraway's ideeën? We lijken weer terug te vallen in oude stereotypen: enerzijds de hoofddoekjes, anderzijds de extreme make-overs. Er wordt gesproken over 'hang naar dwang' en het recht om thuismoeder te zijn en we worden in de krant weer geadviseerd om Greer en de Beauvoir te lezen.Cyborgs zijn niet meer zo hip: te moeilijk, te hybride, te onaangepast, te vrijblijvend. Zelfs Schwarzenegger is geen cyborg meer maar conservatief gouverneur in Californië en doet liever geen uitspraken over het homohuwelijk. Wel treurig dat zo de meest recente, de prikkelendste en in verdeling van mannelijkheid en vrouwelijkheid minst reductieve tekst van de vier die ik hier besproken heb, het meest afkomstig lijkt uit een lang vervlogen tijdperk.

Deel dit artikel