Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Is het zinvol om verbinding en harmonie te zoeken in het polyfone weefsel van Europa?

Cultuur

Peter van der Lint

© RV
interview

Het Concertgebouworkest bezoekt alle 28 lidstaten van de Europese Unie en speelt daar samen met lokale, jonge musici. 'RCO meets Europe' is een muzikaal project over de meerstemmigheid van Europa én een statement tegen nationalisme. Afgelopen weekend speelde het orkest voor het eerst in zijn geschiedenis in Bulgarije en Malta.

In het prachtige, barokke Teatru Manoel (bouwjaar 1731) in Valletta stappen elf jonge, Maltezer musici schuchter het toneel op. Muzikale kuikens zijn het, net uit het ei, met een gemiddelde leeftijd van vijftien, sommigen zelfs een stukje jonger. Op dat kleine podiumpje in de hoofdstad van Malta zitten de ervaren topmusici van het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO) hen op te wachten. Het is aandoenlijk om te zien hoe de jongens en meisjes hun wereldberoemde collega's onwennig een handje geven en na een korte kennismaking naast hen plaatsnemen, op de tweede stoel zoals dat heet. Een piepjonge klarinettist gaat zenuwachtig zitten naast Olivier Patey, solo-klarinettist van het KCO, een net iets oudere celliste begroet ietwat timide de grote Gregor Horsch, al jaren eerste cellist in Amsterdam. Het kan niet anders of het moet intimiderend zijn voor de jongeren.

Lees verder na de advertentie

Als er gestemd is, stapt chef-dirigent Daniele Gatti de bok op voor de gezamenlijke repetitie van Mozarts 'Don Giovanni'-ouverture. Daar zitten ze dan, de zeer ervaren musici naast de muzikale bleekneusjes - schouder aan schouder. 'Side by Side' noemt het Concertgebouworkest dat. Tijdens het tweejarig project 'RCO meets Europe' (RCO staat voor Royal Concertgebouw Orchestra) doet het wereldberoemde orkest de 28 lidstaten van de Europese Unie aan. Tijdens die idealistische en muzikale tocht langs Europa is Side by Side steeds een belangrijk onderdeel. In elk van de lidstaten worden de plaatselijke jeugdorkesten ingeschakeld. Musici uit die jeugdorkesten spelen dan het eerste programmaonderdeel van het concert samen met het Concertgebouworkest. Alle Side by Side-concerten zijn mogelijk gemaakt door particuliere giften.

Zodra de eerste noten van de toegift klinken, beginnen de Bulgaren zachtjes mee te neuriën

In Sofia

Een dag vóór Malta was het orkest in Bulgarije, de armste lidstaat van de EU. Op die zaterdag is Bulgarije nog net één dag voorzitter van de Raad van de Europese Unie. Op en in het immense, Sovjet-achtige National Palace of Culture zijn de blauwe affiches en plakkaten, die trots van dat voorzitterschap getuigen, goed zichtbaar. In de bus van het vliegveld naar het hotel, via grauwe wijken met verwaarloosde woonblokken vol graffiti, wordt KCO-solotrompettist Miroslav Petkov (1989), een van de twee Bulgaren in het orkest, door zijn collega's ondervraagd. Met joligheid pareert Petkov de vooroordelen die er kennelijk bestaan over zijn land: "Ja, wij eten alleen maar vlees, we douchen alleen op zondag, en op internet kun je alleen Bulgaarse sites bezoeken."

Voor Petkov betekent dit het eerste optreden met het KCO in zijn vaderland. Vader, moeder, vrienden, allemaal zitten ze in de zaal. Over Side by Side is hij heel positief. "Ik ben soms nauwelijks ouder dan de musici die meedoen, lijk soms zelfs jonger. Maar ze willen zó graag leren, zijn zó gedreven. Ik hoorde hier een jonge hoboïst aan onze Alexei Ogrintsjoek vragen of die niet even een stukje Richard Strauss voor hem wilde spelen. Gewoon om te horen hoe een meesterhoboïst dat doet. Het is aandoenlijk, maar ook heel eervol om op deze manier iets te kunnen doorgeven."

Voor Petkovs landgenoot Vesko Eschkenazy, een van de twee concertmeesters van het KCO, is dit een belangrijke dag. Het KCO heeft hem gevraagd als solist in het Vioolconcert van Mendelssohn. "Vesko speelt echt een thuiswedstrijd", vertelt violiste Marleen Asberg. "In Bulgarije is hij een beroemdheid, speelt ook veel populaire muziek. Zijn vrouw is overleden aan borstkanker en Vesko heeft via televisieoptredens veel geld gegenereerd voor kankeronderzoek in Bulgarije."

© RV

Eschkenazy's optreden die avond is groots. De 4000 mensen in die enorme zaal luisteren ademloos naar zijn interpretatie van Mendelssohns concert. Gatti geeft zijn violist alle ruimte om te stralen en Eschkenazy's collega's begeleiden hem subliem en liefdevol. Het enthousiasme is zo groot dat hij het podium niet kan verlaten zonder toegift te spelen. Zodra de eerste noten van die toegift klinken, beginnen de Bulgaren als vanzelf zachtjes mee te neuriën. De haartjes op de armen gaan overeind staan.

Je merkt in Bulgarije de opgetogenheid over dat wij in dat verre westen van Europa hen niet vergeten zijn

Na afloop, achter de bühne, vertelt een aangeslagen en bezwete Eschkenazy - vader en moeder staan er trots naast - dat het de 'Hymne aan de Cultuur' was die hij speelde. In Bulgarije wordt elk jaar op 24 mei de Dag van de Cultuur gevierd en deze hymne hoort daar bij. Iedereen in Bulgarije kent deze muziek, zegt hij, en die raakt een gevoelige snaar.

Hoewel de aantallen bezoekers in Sofia (4000) en Valletta (600) enorm verschillen, is het enthousiasme in beide steden, zowel bij de jonge musici als bij het publiek, groot. En aan de logistiek van dergelijke optredens verandert een grote of kleine zaal uiteindelijk niet zo veel. Een deel van de musici reist van Sofia terug naar Nederland, omdat er voor hen letterlijk geen plek is op het kleine podiumpje in Valletta. Om alles zo probleemloos te laten verlopen, heeft iedereen een 'Reiswijzer' gekregen waarin precies staat wat er op welke dag gebeurt en hoe laat. De bussen naar de vliegvelden vertrekken stipt op tijd. Wie zich verslaapt, zal zijn eigen vervoer moeten regelen. Het komt zelden voor.

Politieke belang

Algemeen directeur Jan Raes is jaren bezig geweest met de voorbereiding van het project. Het idealistische doel achter de concertreizen, om kunst hoger op de agenda van de EU te krijgen, legt hij ook steeds uit als hij de jonge musici toespreekt, voordat ze met Gatti gaan repeteren. "Wij willen samenspelen met de volgende generatie, geniet er van", zegt Raes tegen hen, en dan introduceert hij de beroemde maestro, op wie ze allemaal gespannen hebben zitten wachten. Die is een en al beminnelijkheid in zijn benadering, gul in zijn complimenten en hij weet binnen een uurtje de kwaliteit van het groepje hoorbaar op te krikken.

Drie jaar geleden stelde Raes RCO meets Europe voor aan de musici. "Ik bespeurde direct enthousiasme over het politieke belang van dit idee omtrent polyfonie, de meerstemmigheid van Europa. Betrokkenheid is een groot goed en die zit in het DNA van het orkest. Er kwamen meteen allerlei ideeën en men dacht mee. Nu we een flink eind in Europa onderweg zijn, moet ik zeggen dat ik het inspirerender vind dan ik had kunnen vermoeden. Het is steeds fantastisch om te zien hoe bevlogen de musici van de jeugdorkesten, die overigens in veel regio's aan het imploderen zijn, het oppikken. En ik ben heel dankbaar voor het engagement van Gatti. Het plan lag er al voordat hij bij ons tot chef-dirigent benoemd werd, maar hij heeft het meteen omarmd. Hij toont zich heel betrokken, is onbaatzuchtig en de orkestleden ontdekten gaandeweg hoe goed Gatti dit kan, dat hij dit in zich heeft. Dat heeft hen echt verrast."

Actief blijven in Europa

Raes vervolgt: "In landen als Bulgarije was het behoorlijk moeilijk om rond te krijgen, maar we wilden per se alle EU-lidstaten erbij hebben. Bij 'moeilijke' landen hebben we financieel water bij de wijn gedaan en de ambassades hebben ons aan contacten geholpen. Je merkt in Bulgarije de opgetogenheid over dat wij in dat verre westen van Europa hen niet vergeten zijn. Uiteindelijk is het niveau van de musici niet zo van belang, meedoen is belangrijker."

In ons orkest spelen 25 na­ti­o­na­li­tei­ten. Wij propageren de rijkdom van de onzuiverheid

Als om dat te onderstrepen, is tijdens dit gesprek de repetitie in Malta aan de gang, waar het geluid verre van homogeen is. "Het project heeft ons op ideeën gebracht, we willen Europees actief blijven, al kan ik daar nu nog niets over zeggen. Sinds de lancering is er veel veranderd in Europa. Zo speelden wij in Londen niet lang na het referendum over de brexit. De helft van het publiek zat met tranen in de ogen. We lokken debat uit, empathie, en dat is goed.

© RV

"Ik geloof in homeopathische invloed. Onze bevlogenheid straalt af op de jongeren, op hun families, hun vrienden. Ik geloof in energie-overdracht. Weten jongeren nog wel wat Europa is? Wij zijn niet het 19de-eeuwse KCO dat in een bepaalde traditie opereert, we tasten af. Wij zijn niet van l'art pour l'art, maar van l'art pour l'autre. Dit project is een statement tegen nationalisme en populisme. In ons orkest spelen 25 nationaliteiten mee, en in de muziek die wij spelen zit ook al niets van nationale zuiverheid. Wij propageren de rijkdom van de onzuiverheid."

Intussen is Gatti klaar met het elftal op Malta. Hij heeft de strijkers op het hart gedrukt vooral niet te spelen als bange muggen, want dan gaat het klinken als muggenmuziek. In zijn kleedkamer legt de maestro uit dat hij de jonge musici vooral kracht en optimisme wil bijbrengen. "Soms kijken ze zo benauwd en serieus terwijl ze de mooiste en vrolijkste muziek spelen. Ik wil die blijdschap op hun gezichten zien. Ik ga met hen te werk precies op dezelfde manier als ik met professionals werk. Ik heb zelf geen kinderen en heb deze kant van het vak, het lesgeven, nog niet zo lang geleden ontdekt. Ik moet zelf wat dat betreft ook nog veel leren en dat doe ik tijdens dit project. Zelf heb ik nooit masterclasses kunnen volgen, maar ik ging naar elke mogelijk repetitie en leerde door te kijken en te luisteren."

'De muziek blijft'

Gatti: "Een dirigent kan heel veel leren van het dirigeren van deze kinderen. Hoe lager het niveau is, hoe meer je leert omdat je heel zorgvuldig moet luisteren. En je kunt begrippen als 'goed' of 'slecht' in deze omstandigheden maar beter vergeten. Het gaat om het meedoen. RCO meets Europe is een uitstekend project. Samen spelen in Europa betekent naar elkaar luisteren en dat kun je ook overdrachtelijk zien. Voor de musici van het KCO, die zich steeds fantastisch opstellen, is het een mooie kans om met jongeren te werken. Die ervaring houdt hen met beide voeten op de grond. We moeten met mensen in heel Europa blijven praten. Wij kunnen dat door middel van de muziek doen. En wat er ook gebeurt in Europa, die muziek die blijft."

Twee derde van het project zit er na Bulgarije en Malta op. Nog negen lidstaten te gaan. Eind november is Kroatië de hekkensluiter. Daarvóór, in september, speelt het orkest in een groot Romeins amfitheater in Kourion op Cyprus. Boven op een heuvel, na zonsondergang zal Gatti dan de Zevende symfonie van Mahler dirigeren. De symfonie met de beide 'Nachtmusik'-delen zal dan klinken onder de Cypriotische sterrenhemel. Voor het Side by Side-onderdeel, Jan Raes benadrukt het, zal ook gekeken worden of jongeren van het door Europa niet-erkende Turks-Cypriotische deel van het eiland mee kunnen doen.

Verbinding en harmonie zoeken in het polyfone weefsel van Europa. Een cynicus vraagt zich ongetwijfeld hardop af of het zin heeft, zo'n groots opgezet muzikaal project. Maar als op Malta de elf jonge musici na het geslaagde Mozart-onderdeel als eerste mogen opstaan om met een big smile het enthousiaste applaus in ontvangst te nemen, kun je niet anders dan geraakt zijn.

Daar in dat kleine Maltezer theatertje, gebouwd in een tijd dat het Europa van nu nog vorm moest krijgen, moet het antwoord op die vraag van de cynicus een fortissimo 'ja' zijn.

Lees ook:
Hoe het Rotterdams Philharmonisch Orkest zich in de afgelopen honderd jaar tot wereldspeler heeft ontwikkeld

Al bijna vierenveertig jaar pakt orkestlid Martin van de Merwe zijn instrumentkoffer uit in de Rotterdamse Doelen, de thuisbasis van het Rotterdams Philharmonisch Orkest. 'We kunnen ons meten met de grootste orkesten'.

Deel dit artikel

Zodra de eerste noten van de toegift klinken, beginnen de Bulgaren zachtjes mee te neuriën

Je merkt in Bulgarije de opgetogenheid over dat wij in dat verre westen van Europa hen niet vergeten zijn

In ons orkest spelen 25 na­ti­o­na­li­tei­ten. Wij propageren de rijkdom van de onzuiverheid