Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Is het CDA een blijvend succesnummer?

Cultuur

WILLEM BREEDVELD; HANS GOSLINGA

Review

Hans-Martin ten Napel, Een eigen weg.

De Leidse politicoloog Hans-Martin ten Napel (28) leverde gisteren een begin voor het bewijs van het tegendeel met de presentatie van zijn boek Een eigen weg over de totstandkoming van het CDA. Ten Napel is zelf gereformeerd en daarom aarzelt hij bij de stelling van Heldring: "Ik heb al die notulen, notities, brieven en ontboezemingen uit die tijd doorgeploegd en ik kan je verzekeren dat daarin heel wat wordt afgepraat over de 'hogere sferen'. Dat schrikt meer af, denk ik, dan beduchtheid voor een mogelijke identificatie met het christendom. Om je in deze stof te verdiepen is vooral doorzettingsvermogen nodig en interesse. Ik kan me voorstellen dat mensen zonder affiniteit met die wereld afhaken."

Het CDA als studieobject. Ten Napel geeft Heldring gelijk dat dit tot dusver nauwelijks serieus ter hand is genomen. De oud-politiek commentator van Trouw, Pierre van Enk, schreef het boek De Aftocht van de ARP, er zijn wat studies van de historicus Hans Righart en onlangs verscheen Een positieve grondhouding van Dick Verkuil, een historicus-journalist. Dat was het wel zo'n beetje. Opvallendste invalshoek van deze studies: het CDA is er vooral gekomen uit machtspolitieke motieven. Een fusie was nodig om de afbrokkeling van het kiezersbestand een halt toe te roepen. Ten Napel is het met deze observatie eens, maar de band tussen geloof en politiek is minstens zo belangrijk geweest.

Om met het eerste te beginnen. Ten Napel: "De electorale ontwikkeling is van groot belang geweest. Dat begon al in de jaren vijftig, toen het met de ARP bergafwaarts ging. Ik heb in het dagboek van de toenmalige AR-voorzitter, Berghuis, een aantekening uit 1959 gevonden, waarin hij suggereert de ARP op te heffen. De leden zouden zich maar collectief moeten aansluiten bij de CHU. Berghuis dacht toen nog aan een protestants-christelijke partij. De CHU hield echter de boot af. Die partij had toen nog een stabiele aanhang. Daar kwam de ommekeer in 1967, toen ze een zetel verloor, wat insloeg als een bom. Vanuit de KVP, die in 1967 een veel hardere klap kreeg, waren aan het eind van de jaren vijftig de eerste signalen gekomen. Er circuleerde in 1958 zelfs een compleet scenario voor de totstandkoming van een christendemocratische partij.

Het is onmiskenbaar dat de verkiezingen van 1967 sterke impulsen gaven aan de toenadering. Twee maanden na de verkiezingsdag begonnen in hotel Pays-Bas in Utrecht de drie partijen met hun beraad over samenwerking. Dat was geen toeval. Dat contact liep in 1969 min of meer dood in een onduidelijke situatie. Er was allerminst perspectief op een partij. De verkiezingen van 1971, waarbij de drie partijen opnieuw fors verloren, gaven pas weer nieuwe impulsen. Het CDA heeft het achteraf doen voorkomen alsof de fusie volgens een vloeiend proces is verlopen. Dat is een veel te rooskleurig beeld. Het ging met horten en stoten, soms was er complete verwarring en de fusie in 1980 is zelfs tot op het laatst onzeker geweest. De kans op splijting bestond zelfs nog nadien, toen de kruisraketten de partij verdeeld hielden. Maar je kunt wel vaststellen dat de machtspolitieke drijfveer steeds een voorname factor is geweest."

Minstens zo belangrijk was volgens Ten Napel de wens van veel protestanten en katholieken om een verbinding tussen geloof en politiek te behouden. "Dat is begrijpelijk. Het geloof omvat het hele leven, ook het terrein van de politiek. In het hele fusieproces zie je dan ook dat binnen alledrie de partijen een aantal mensen opereert die door dat motief wordt gedreven. Ze willen de confessionele politiek voor grote groepen van de bevolking behouden. Tegelijk zien ze dat hun eigen partijen ineenstorten zonder uitzicht op herstel. Je kan zeggen dat modernisering zich als vanzelf als perspectief aandiende. Welk motief de boventoon heeft gevoerd, valt nauwelijks aan te geven. Ze lopen door elkaar heen."

Bovendien speelden nog andere omstandigheden een rol. Zo wijst Ten Napel in zijn boek op de vijandige omgeving waarin het fusieproces zich afspeelde. Nogal populair, vooral in CDA-kringen, is de veronderstelling dat de polarisatiestrategie die de PvdA na de Nacht van Schmelzer (1966) voerde met als doel het confessionele te splijten, het CDA alleen maar dichterbij heeft gebracht. Ten Napel vindt dat een "toch iets te gemakkelijke" waarneming. "Dat is echt achteraf praten. In die periode zelf werd het zeker niet zo gezien. De jaren zestig gaven een cultureel en intellectueel overwicht van links te zien. De confessionelen verkeerden in enorme verwarring. Typerend is dat toen in 1967 de officiele gesprekken over samenwerking begonnen, op hetzelfde moment radicalen uit de drie partijen met heel andere intenties bij elkaar kropen. Na de val van het kabinet-Biesheuvel in de zomer van 1972 was de chaos niet te overzien. De drie partijen waren volstrekt verdeeld. Tegen die achtergrond is het voorstelbaar dat de concurrentie naar mogelijkheden zocht om de confessionele macht te breken.

De strategie van polarisatie heeft uiteindelijk wel de totstandkoming van het CDA bevorderd, waarschijnlijk omdat de PvdA de signalen niet ernstig nam dat de christen-democratische samenwerking serieuze vormen begon aan te nemen. De confessionelen wisten zich bij de statenverkiezingen van 1974 te stabiliseren. Dat had een signaal kunnen zijn. Daarnaast dreef het gebeuk van buitenaf de confessionelen bij elkaar, vooral na de formatie van het kabinet-Den Uyl, waarbij de socialist Burger de CHU buiten de deur had gemanoeuvreerd."

Ten Napel meent dat in dit klimaat Van Agt kon uitgroeien tot een van de sleutelfiguren in het proces van eenwording. "Hij was een katholiek die een taal sprak en een houding tegenover de socialisten aannam waarin ook de protestanten zich herkenden. De media, die vijandig of sceptisch tegenover het CDA stonden, concentreerden hun aandacht sterk op Aantjes en anderen loyalisten. Maar de kritiek uit deze hoek op Van Agt weerspiegelde niet wat er in de AR-kiesverenigingen in pakweg Friesland en Zeeland leefde. Er bestond een grote kloof tussen de ARP-top en de achterban, die langzaam was gegroeid sinds de ommezwaai van Berghuis van conservatief naar evangelisch-radicaal. De loyalisten liepen te ver voor de troep uit en zijn er niet in geslaagd de achterban in hun radicale spoor mee te trekken."

De verbinding tussen geloof en politiek handelen mag dan een bestaansvoorwaarde voor het CDA zijn, zij stelt de partij ook voor een lastige opgave. Als de partij haar sterke positie wil bewaren, moet zij haar 'natuurlijke achterban' vasthouden en wervend blijven voor kiezers die aan de christelijke grondslag nauwelijks een boodschap hebben. Het CDA lijkt dat dilemma te hebben opgelost. Bij de verkiezingen won de partij niet alleen negen zetels, brak ook door naar buitenkerkelijke kiezers. Dat resultaat werd in 1989 geconsolideerd. Ten Napel: "Het CDA heeft op zich een knappe formule gevonden om tussen die twee polen te manoeuvreren. Er is een grondslag, die pas nog aan de tijd is aangepast, en dat is essentieel om de zaak bijeen te houden. Daarnaast slaagt de partij erin kiezers aan te trekken, die zich kunnen vinden in het beleid en de personen. Anders dan vroeger toen de grondslag belangrijker was, zeker bij de ARP."

Toch werpt Ten Napel de vraag op of het succes van het CDA blijvend zal zijn. Wat als de natuurlijke achterban verder seculariseert? Of is het zo dat het CDA zich al heeft aangepast door zelf geleidelijk water bij de wijn te doen. Hij geeft zelf het antwoord wanneer hij, wijzend op een recent VU-onderzoek, zegt: "De gereformeerde kerken zijn niet gereformeerd meer. De mensen die catechesatie geven, kunnen jongeren nauwelijks duidelijk maken wat het verschil met hervormden is. Als het bij de vanouds orthodoxe gereformeerden al zo is, kun je je afvragen hoe het is in hervormde en rooms-katholeieke kerk."

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie