Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Is de mens in staat om zichzelf te temmen? Peter Sloterdijk vreest van niet.

Cultuur

Maurice van Turnhout

© RV
Boekrecensie

Wat gebeurde er in de twintigste eeuw?
Peter Sloterdijk
Boom, 236 blz. € 24,90
★★★☆☆

De schrijver

Lees verder na de advertentie

Cultuurfilosoof Peter Sloterdijk (Karlsruhe, 1947) werd bekend met zijn 'Kritiek van de cynische rede' uit 1983 en zijn 'Sferen'-boeken. Hij is een van de bekendste filosofen van Duitsland.

Stelling van dit boek

"Er is een nieuwe natuurtoestand aangebroken, die geen Leviathan meer aan banden kan leggen", schrijft Sloterdijk. In het huidige geologische tijdvak, het antropoceen, oefent de mens met zijn 'fossiel-energetische cultuurstijl' een fatale invloed uit op zijn leefomgeving. Dat zorgt voor een eindtijdverwachting.

Al voor de Eerste Wereldoorlog werd er gesproken over de noodzaak om spaarzamer te leven, memoreert Sloterdijk. Socioloog Max Weber observeerde echter al hoe burgers werden gedomineerd door een marktkapitalisme dat 'met een onweerstaanbare dwang over hen beslist en misschien zal beslissen, tot de laatste ton fossiele brandstof is opgebrand.'

Volgens Sloterdijk zal de 21ste eeuw in het teken staan van een titanenstrijd tussen enerzijds 'idealisten' (mensen die spaarzamer willen leven) en anderzijds 'materialisten' (mensen die fossiele brandstoffen willen opmaken). Helaas hebben de idealisten slechte kaarten, aangezien zij de materialisten moeten bewegen om afstand te doen van allerlei gemakken en geneugtes. Is de mens in staat om zichzelf te temmen, kan de mens zijn irrationele en zelfdestructieve impulsen beteugelen door middel van 'autodomesticatie'? Op middellange termijn niet, voorspelt Sloterdijk.

Waarom zou je 'stofwisseling van de aarde' schrijven als je dat ook 'tellurisch metabolisme' kunt noemen?

Opvallende passage

"Naar alle waarschijnlijkheid zal de eerste helft van de eenentwintigste eeuw herinneren aan de excessen van de twintigste eeuw. De verliezen aan levens zullen onmetelijk zijn, de schade voor moraal en cultuur niet te overzien."

Reden om dit boek niet te lezen

Bovenstaande bewering wordt volgens Sloterdijk hardgemaakt door 'recent demografisch onderzoek', waaruit blijkt dat kritisch hoge geboortecijfers samenhangen met fenomenen als oorlog en genocide. Oftewel: hoe meer mensen, hoe meer massamoord.

Doordat Sloterdijk de mens hier reduceert tot biologie en statistiek, verleent hij de geschiedenis een schijn van onvermijdelijkheid. Zijn zelfgekozen rol als boodschapper maakt van hem een ongenaakbare figuur, en dat strijkt tegen de haren in. De filosoof herinterpreteert het mythische verhaal van de Argonauten als een revolutionaire oproep: we moeten 'Ruimteschip Aarde' repareren zoals Jason en zijn mannen de Argo oplapten. Maar als we niet vrijwillig aan deze oproep gehoorzamen - en die kans acht Sloterdijk dus klein - kan onze toekomst enkel totalitair zijn. Sloterdijk schetst deze toekomstige samenleving als een soort cocktail van techno-utopisme en Xi Jinping-filosofie, compleet met sociaal kredietsysteem, geboortenbeperking en culturele revolutie. Het is óf dat, óf adieu mens.

Religie gaat ons in ieder geval niet helpen: zijn hemelvaart ten spijt had Christus weinig kaas gegeten van het besturen van een ruimteschip, schrijft Sloterdijk. Uit zo'n Witz blijkt dat de filosoof zich nog steeds aan religie probeert te ontworstelen. Hij sneert naar idealisten die 'steun zoeken bij de herinnering aan religieuze hervormingsbewegingen', maar zelf is hij daar ook niet wars van, blijkens zijn talrijke verwijzingen naar Johannes de Doper, evangelie en reformatie. Het zal wel ironie wezen.

Toegankelijk is Sloterdijk niet. Waarom zou je 'stofwisseling van de aarde' schrijven als je dat ook 'tellurisch metabolisme' kunt noemen?

Reden om dit boek wel te lezen

In het hoofdstuk 'De permanente renaissance' toont Sloterdijk zich van een hoopvoller kant. Volgens hem is er ondanks alles nog altijd 'een levenskunst in de wereld die een nieuw begin belooft.'

In de twintigste eeuw vloeide uit deze gedachte een rationeel vertrouwen voort 'dat mensen, als ze maar op de juiste manier worden aangemoedigd, niet rechteloos, machteloos en dwaas hoeven zijn.' Uit Sloterdijks voorgaande essays blijkt echter dat hij weinig fiducie heeft in dit 'rationele vertrouwen'.

De mogelijkheid bestaat dat Sloterdijk in 'Wat gebeurde er in de twintigste eeuw?' een boodschap overbrengt die we domweg niet willen horen. Sloterdijk koestert wel degelijk de hoop dat de mens zichzelf op langere termijn kan temmen, maar na zijn eerdere onheilstijding lijkt dat een al te makkelijke claim.

Deel dit artikel

Waarom zou je 'stofwisseling van de aarde' schrijven als je dat ook 'tellurisch metabolisme' kunt noemen?