Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ingeborg Elzevier (82) staat zestig jaar op de planken: ‘Het kriebelt nog altijd’

Cultuur

Hanny Alkema

Ingeborg Elzevier. © Patrick Post
Interview

Ingeborg Elzevier (82) staat zestig jaar op de planken en ze heeft er nog lang geen genoeg van. ‘Dat verbeeldingsvermogen, daar moet je wat mee.’ Nu speelt ze in een speciaal voor haar geschreven bitterzoete komedie.

Ingeborg Elzevier kan op onnavolgbare wijze lucht scheppen in een ernstig stuk. En ze kan blijspelen juist een verrassende nuchterheid verlenen. Met een licht toetsje van lijzigheid in haar stem en verwondering in haar ronde ogen heeft ze de gave om onbedoeld komisch te zijn. Alsof ze grappig is zonder het zelf door te hebben, alsof een zin haar toevallig uit de mond valt en het publiek als vanzelf in de lach schiet.

Lees verder na de advertentie

“Dat er om me gelachen werd als ik zomaar iets zei, daar heb ik me vaak voor gegeneerd”, zegt Elzevier. “Ik heb het altijd gehad, al toen ik klein was. Doe ik iets raars?, dacht ik dan. Het is aangeboren kennelijk en, nee, ik heb het niet gecultiveerd. Ik kan heel erg om iets lachen, maar nooit als iets grappig bedoeld is. 

“Het is de absurditeit van iets heel gewoons. Het floept er bij mij altijd gewoon uit, ik werk er nooit naartoe. Bovendien: de ene avond wordt wel om iets gelachen, een andere avond weer niet. Bij toneel weet je dat nooit precies. Het heeft met een bepaalde sfeer en stemming te maken. Je krijgt als actrice wel een zekere routine – in timing en tempo – om dat te hanteren en erop te kunnen reageren. Dat is je ambacht. Je moet niet al bij de toon van de eerste zin horen of iets slecht gaat aflopen of juist om te lachen is. Daar kan ik niet tegen, net zomin als tegen moppen vertellen. Actrice Enny Mols-de Leeuwe zei vroeger, als ze een grap vertelde: Wil je hem niet doorvertellen, dat wil ik zelf doen. Dat vond ik dan veel geestiger dan die grap.”

Ik ben vrij hard voor mezelf, vind me niet gauw zielig

Ingeborg Elzevier

Gebrek aan zelfmedelijden

Al zestig jaar speelt ze toneel. Voor haar jubileum dit seizoen schreef Magne van den Berg, op verzoek van Theaterbureau Hummelinck Stuurman, ‘Genoeg nu over jou!’, een bitterzoete (tragi)komedie met een rauw randje. Over een vrouw die zich de rouw om haar schoonzoon toe-eigent, wat haar door man en weduwe geworden dochter niet in dank wordt afgenomen. 

“De dubbele laag die erin zit, de woede én de humor, bevalt mij in dit stuk”, zegt Elzevier: “Mijn vader – ik hield veel van hem – had gebrek aan zelfmedelijden. Dat heb ik ook. Ik ben vrij hard voor mezelf, vind me niet gauw zielig. Ik had eens een longontsteking en heb toch doorgespeeld. De vrouw in dit stuk blijft ook overeind staan. Dat kan ik navoelen. Een huwelijk waar de vlam uit is. Die vrouw mist iets en daar wordt ze kwaad van, gemenig zelfs. Ik had ooit een vriendje, die was alleen maar aardig, aardig. Ik dacht: ik moet iets verzinnen dat hij een keer kwaad wordt. Dat lukte niet. Nou ja, daar kon ik niks meer mee.

“Het is een pittige, maar ook lastige tekst. Veel zinnen die out of the blue lijken te komen en bijna allemaal heel korte zinnetjes, vaak ook nog eens drie keer ongeveer dezelfde. En je moet het goed zeggen, want anders missen de anderen hun cue. Heel veel en liefst hardop lezen, dan leer ik de tekst het beste. Ik doe er iets langer over dan vroeger, maar het valt mee. Mijn geheugen is nog behoorlijk goed. En dat ik hierin met Peter Tuinman en Annick Boer sta, collega’s met wie ik eerder goed heb gespeeld, scheelt ook.”

Ingeborg Elzevier: ‘Als je vier keer een tragedie hebt gespeeld, ben je een tragédienne. Als je vier keer een komedie hebt gespeeld, ben je een comédienne. Ik weet zelf echt niet wat ik ben’. © Patrick Post

Een week voor de eerste try-outs klinkt een doorloop in de ondiepe repetitieruimte wat stemmig, alsof de acteurs zich inhouden. “Je staat hier langzamerhand toch tegen iets op te spelen”, zegt Elzevier. “Nu we de zoek- en haperingenfase hebben gehad, hebben we behoefte aan de ruimte van een zaal. Met publiek. Om ons en de tekst beter te kunnen laten vliegen.”

De geest alert

Voorkeur voor tragedie of komedie heeft Elzevier nooit gehad. “Als je vier keer een tragedie hebt gespeeld, ben je een tragédienne. Als je vier keer een komedie hebt gespeeld, ben je een comédienne. Ik weet zelf echt niet wat ik ben. In elk geval geen klassiek actrice. Griekse tragedies: daar heb ik geen affiniteit mee.”

Ik vind: lelijk durven zijn, maakt het juist mooi

Ingeborg Elzevier

De afwisseling vindt ze belangrijk, omdat het een verschillende spelbenadering vraagt en dat houdt de geest alert: “Bij een tragedie zoek je naar de emotionele onderlaag, bij een komedie speel je meer de situatie sec. Die moet je niet leuker maken dan ze is, het absurde moet je juist spelen alsof het doodnormaal is. In de tv-serie ‘In voor- en tegenspoed’ met Rijk de Gooijer was ik een wat ouder, uitgezakt persoontje, zo eentje waar een oudere-vrouwen-snorretje bij paste, vond ik. Sommigen zeiden: je bent gek dat je dat doet. Maar ik vind: lelijk durven zijn, maakt het juist mooi.”

Al die zestig jaar heeft Elzevier vrijwel onafgebroken op de planken gestaan: “Van mij zul je zeker niet horen ‘ik wil niet meer’. Ik doe alleen nog wat ik leuk vind.” Niettemin zegt de nu bijna drieëntachtigjarige: “Ik zit wel in de gevarenzone: zoveel rollen voor oudere vrouwen zijn er niet. 

“Magne wil nog iets voor me schrijven, voor een lunchvoorstelling, omdat ik dan niet hoef te reizen. Maar dat reizen, op tournee gaan, vind ik zelfs wel plezierig. Vooral de terugtocht: alles is gedaan vandaag, dekentje over me en lekker gereden worden. Ik heb weleens een tijdlang in Theater Bellevue gestaan, maar na een maand had ik het wel gehad met dezelfde kleedkamer, dezelfde trappetjes, dezelfde Smoeshaan. Ik wilde weer op reis, anders wordt het zo’n baan. Alsof je naar kantoor gaat.

“Het is een raar vak. Met emoties die niet de jouwe zijn. Je haalt het ergens uit jezelf, maar het is nooit een op een. Het is een palet van emoties. Die meng je tot je de kleuren hebt, die jouw personage tekenen. Dat verbeeldingsvermogen, daar moet je wat mee. Daarom heb ik nog altijd: ik wil me er weer mee bemoeien, met dat toneel. Het blijft kriebelen.”

Al bij aanvang van haar carrière gelauwerd

In 1958 kreeg Ingeborg Elzevier tegelijk met haar eindexamendiploma aan de Amsterdamse Toneelschool de Top Naeff Prijs toegekend, een onregelmatig uitgereikte prijs voor een zeer veelbelovende student(e). Ze maakte die waar in een glanzende, zeer veelzijdige en met tal van film- en televisierollen gelardeerde carrière. In ‘De babyfoon’ (van Herman Lutgerink) sleepte ze het publiek vanuit een hilarische lachstuip zonder mankeren mee in een tot tranen toe ontroerend slot. Paul Haenen schreef speciaal voor haar de monoloog ‘Bij mij thuis’. In een Nederlandse theaterversie van Rainer Werner Fassbinders film over vreemdelingenhaat ‘Alle Turken heten Ali’ speelde ze de oudere vrouw, die een noodlottige relatie met een gastarbeider krijgt, even lucide als aangrijpend. In ‘Sterke drank in Oud-Zuid’ waren haar razendsnelle schakelingen tussen katterig en energiek adembenemend. In stukken van Pinter of ‘Mijn moeders courage’ van George Tabori haalde ze genadeloos de wrange humor tevoorschijn. In 2012 kreeg ze de Blijvend Applaus Prijs voor haar ‘toegewijde en zuivere toneelspel’.

‘Genoeg nu over jou!’, productie van Hummelinck Stuurman Theaterbureau. Première 9 december in de Leidse Schouwburg. Tournee t/m 12-4-2019. Info: hummelinckstuurman.nl.

Lees ook:

Ivo van Hove: Op het toneel schrijf ik het dagboek van mijn leven

Ivo van Hove wordt deze maand zestig en is drukker dan ooit. De Vlaamse directeur van Internationaal Theater Amsterdam, die nu hoge ogen gooit met zijn regie van ‘Een klein leven’, is wereldberoemd. ‘In deze levensfase gaan deuren voor me open.’

Deel dit artikel

Ik ben vrij hard voor mezelf, vind me niet gauw zielig

Ingeborg Elzevier

Ik vind: lelijk durven zijn, maakt het juist mooi

Ingeborg Elzevier