Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

In middeleeuwse tuinen stond geen grasspriet verkeerd

Cultuur

Monica Wesseling

Kruidentuin in Uden. © Monica Wesseling
Het Mooiste Nederland

In de Middeleeuwen was natuur nog heel gewoon, een tikje gevaarlijk zelfs. Dus werden tuinplanten streng in bedwang gehouden.

Heerlijk, die natuur. Wild en woest mag ie wezen, ook in onze tuinen. De hof vol vogels, vlinders, bloemen en bijen; ongepland en eigenwijs. Tuin en echte natuur innig verbonden en in elkaar overlopend, net als vroeger.

Lees verder na de advertentie

En kijk. Juist als ik op zoek ben naar inspiratie voor het verder verwilderen van mijn stadstuintje, opent in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden de tentoonstelling Middeleeuwse Tuinen. Dat moet mooie voorbeelden geven. Maar nee. Dat pakt anders uit.

“Van de natuur moesten de middeleeuwers eigenlijk niets hebben”, helpt conservator Annemarieke Willemsen me meteen uit de droom. “Te wild, te ongeorganiseerd en vooral te vreeswekkend. Bandieten, wilde beesten en ondoordringbare bossen waren gevaarlijk en zondig.” Die wilde natuur moest worden buitengesloten door hoge muren. De tuinnatuur moest worden gecontroleerd, getemd en georkestreerd – paradijselijk zijn.

Paradijs

Het paradijs was perfect. Door voor de tuin te zorgen, eerde men God. God kan de christelijke zijn, maar net zo goed Allah; zowel in het (Nabije) Oosten als in het Westen dichtte men een goddelijke symboliek toe aan tuinen, leer ik.

Bladzijde uit ‘Ruralia Commoda’ (ca. 1500). © The British Library

Conservator Willemsen: “Tuinen waren in het Oosten bovendien ook machtsmiddel. Om in het dorre, droge woestijnklimaat een tuin aan te leggen moest een wateraanvoersysteem worden aangelegd. De kracht om de natuur te onderwerpen gaf legitimatie om mensen te overheersen. In het Westen gold dat minder. Maar machtsmiddel of niet; symmetrie kenmerkte overal de tuinen.”

Aha, natuur werd dus met strakke hand onderworpen en gereguleerd. Geen grasspriet mocht scheef staan, geen bloem buiten het schema bloeien. Natuur strak in het gelid. Zo’n tuin oogt niet onaardig, concludeer ik bij het eerste schilderij. Zelfs fraai, maar niet direct tot voorbeeld dienend. We drentelen door langs schilderijen, en komen bij een afbeelding van kruiden en vruchten. “De tuinen moesten ook praktisch zijn. Kruiden, groenten, bloemen in combinatie met symboliek”, wijst Willemsen.

In het Oosten waren de tuinen zelfs een machtsmiddel

Symboliek genoeg, zo blijkt als de conservator bij een afbeelding vol bloemen staat. Rode rozen verwezen naar het lijden van Christus, witte lelies naar de maagdelijkheid van Maria en korenbloemen naar onbeantwoorde liefde. “Niet dat liefde altijd onbeantwoord bleef. De tuinen werden zeker ook als lusthoven gebruikt.” De tuin kwam destijds ook naar binnen in de vorm van tapijten en prachtige geometrisch versierde schalen. Prachtige schalen die je zo thuis zou willen hebben.

De groenteverkoopster van Joachim Beuckelaer (1565). © x

Maar als altijd veranderde het denken over de natuur. Ná de Middeleeuwen kwam de wetenschappelijke benadering op en was de natuur niet langer eng. Evenmin voor mij. Ik wil naar buiten: naar een levende tuin. Echte middeleeuwse tuinen bestaan niet meer, wel gereconstrueerde. Dus reis ik af naar de kruidentuin van het Museum voor Religieuze Kunst in Uden, waar de tuin nog zijn middeleeuwse muren heeft. Met twee enthousiaste vrijwilligers drentel ik door de kruidentuin.

Geneeskrachtig

Maria Jansen en Wilma van Schayk leiden me langs keuken-, pigment- en geneeskrachtige kruiden. Het hele lijf valt hier te genezen en te onderhouden. Engels gras doet plassen, tormentil verhelpt wonderlijk genoeg én aambeien én mondkwetsuren, hondsdraf verstopping, mondontsteking én slijm. Een beetje goedgelovigheid blijkt wel nodig. “Veel kruiden hielpen helemaal niets. Hartgespan – goed tegen ‘nerveuze’ hartstoornissen – werkt helemaal niet, zo bleek uit onderzoek,” vertelt Jansen. Helpen of niet; de tuin is fraai met haar symmetrische buxushagen, de oude muur met eigenwijs ontspruitende muurvarens zo mogelijk nog mooier.

Kruidentuin Uden. © Monica Wesseling

Maar ik begin een beetje genoeg te krijgen van al dat temmen en onderwerpen. Op weg naar de bus glimlach ik om een paardenbloem die zich tussen de tegels heeft weten te wurmen en een mierencolonne op het pad. Weer in mijn woonplaats duik ik nog snel even de polder in waar het fluitenkruid de macht blijkt te hebben gegrepen. De benen raken behangen met witte bloemblaadjes. Buiten zoals buiten moet zijn.

Expositie Leiden

De tentoonstelling ‘Middeleeuwse tuinen – aardse paradijzen in oost en west’ – in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden duurt tot en met 1 september. Combitickets met de nabij gelegen Hortus Botanicus, met een gereconstrueerde middeleeuwse tuin.

Er is een informatief tentoonstellingsboekje te koop voor € 12,50 en er zijn excursies gedurende de tentoonstelling en colleges op 3 en 11 juni. Info: rmo.nl

© Monica Wesseling

Kruidentuin Uden

De kruidentuin is tijdens de openingsuren van het Museum voor Religieuze Kunst in Uden vrij te bezoeken. Er worden geregeld excursies gegeven. Info: museumvoorreligieuzekunst.nl. De naam van het museum verandert binnenkort in Museum Krona, kunst, klooster, kruidentuin.

Groene Middeleeuwen

Bij beide musea (en internet) is het boek ‘De Groene Middeleeuwen’ te koop. Een rijk geïllustreerd boek over hoe men in de Oudheid en de Middeleeuwen omging met groen. € 39,95.

Meer tuinen

Er zijn nog meer gereconstrueerde middeleeuwse tuinen. De middeleeuwse tuin van het klooster in Ter Apel heeft ook nog haar oude muren. Ook het Archeon in Alphen aan den Rijn kent een middeleeuws hof.

Voor ‘Het mooiste Nederland’ probeert de redactie van Trouw de mooiste fiets- en wandelroutes door Nederland uit. Lees meer in ons dossier.

Deel dit artikel

In het Oosten waren de tuinen zelfs een machtsmiddel