Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

In een orkest maak je tegenwoordig meer dan alleen muziek

Cultuur

Sandra Kooke

Het schoolconcert van Philharmonie Zuidnederland en Percossa is een vrolijke boel. © Koen Verheijden

Acteren, filmpjes inspreken, dansen, Eskimozang: de musici van Philharmonie Zuidnederland doen allang niet meer alleen waarvoor ze op het conservatorium zijn opgeleid. Het doel: een groter publiek bereiken. 

Vierhonderd kinderen van een jaar of tien klappen, stampen en dansen voor hun stoel. Op aangeven van een van de percussionisten van Percossa schreeuwen ze harder of zachter. Maar hé, wat gebeurt er nu? Als de percussionist zich omdraait naar het orkest, doen de musici met hun instrumenten hetzelfde: harder, zachter, nog harder.

Lees verder na de advertentie

Het is een vrolijke boel tijdens het schoolconcert Rhythmix in Muziekgebouw Eindhoven, dat Percossa uitvoert met de Philharmonie Zuidnederland. Tussen de stukjes Tsjaikovski en Ravel klappen en stampen de musici net zo hard als de kinderen. Ze gaan staan en zitten, zwaaien met hun instrument boven hun hoofd. Dirigent Hans Leenders doet met Percossa een stoer dansje met bekkens.

Als even later klarinettist Arno van Houtert (60) en fluitiste Angela Stone (48) de zaal uitkomen, stralen ze door het enthousiasme dat ze in de kinderen hebben ontstoken. “Tien jaar geleden hadden we dit soort dingen niet op het podium gedaan, maar nu vinden alle musici het leuk”, zegt Stone. “Vroeger was het van: dat staat niet in mijn cao”, herinnert Houtert zich.

Zappa en Beethoven

Educatie, er is geen orkest dat er niet mee bezig is. De tijd dat orkestmusici doordeweeks alleen repeteerden voor het concert van vrijdag- en zaterdagavond is wel zo’n beetje voorbij. Om maatschappelijk relevant te blijven proberen orkesten nieuwe doelgroepen te bereiken, van scholieren tot verzorgingshuisbewoners. Ze combineren Zappa met Beethoven of spelen op pleinen en in weilanden. Alles om maar een groter publiek te bereiken dan de spreekwoordelijke grijze hoofden in de concertzalen.

Maar voor de musici van Philharmonie Zuidnederland gaat het een stuk verder. Zo acteren de musici ook en zetten kleine groepjes musici een groot deel van de educatie-optredens zelf met behulp van een regisseur in elkaar. Zo speelt én acteert Stone in de gezamenlijk geschreven productie ­‘Orpheus!’ voor groep 5 tot en met 7. Om de musici erbij te helpen, biedt het orkest acteerlessen aan.

Het is maar een van de vele veranderingen in het leven van de Brabantse en Limburgse musici, sinds in 2013 Het Brabants Orkest en Limburgs Symfonie Orkest fuseerden tot Philharmonie Zuidnederland. Behalve dat ze op zoek moesten naar een nieuwe gemeenschappelijke orkestklank, kwamen er allerlei andere nieuwe mogelijkheden in hun leven. Sinds kort wordt musici in het orkest gevraagd wat ze nog meer kunnen behalve klarinet, viool of cello spelen. Willen ze presenteren, filmpjes maken, een video-inleiding geven, dansend muziek maken?

De nieuwe aanpak heeft veel te maken met de komst van zakelijk én artistiek leider Stefan Rosu, van 1998 tot 2005 manager van het Radio Filharmonisch Orkest. Daar ging hij weg vanwege de bezuinigingen. Voor hij in Brabant en Limburg aan de slag ging, begeleidde hij een orkest- en zaalfusie in Luxemburg. Genoeg ervaring dus met de afkalvende positie van symfonie-­orkesten.

Maar Rosu legde zich daar niet bij neer. Hij schreef een boek over toekomststrategieën voor orkesten. En net toen hij dat af had, kon hij bij het gloednieuwe fusieorkest Philharmonie Zuidnederland aan de gang om zijn ideeën uit te proberen.

Als je meer publiek wilt bereiken, moet je dus niet nog een keer die symfonie van Bruckner spelen

Stefan Rosu, zakelijk en artistiek leider Philharmonie Zuidnederland

In zijn werkkamer in Eindhoven zet hij zijn gedachtengoed uiteen. “In het bedrijfsleven is een van de belangrijkste vernieuwingsstrategieën: ga niet uit van het bestaande product, maar van de kennis en vaardigheden van de mensen die er werken. Als je meer publiek wilt bereiken, moet je dus niet nog een keer die symfonie van Bruckner spelen, maar eerst kijken naar wat je allemaal in huis hebt.”

Stone en Houtert kunnen zich de begindagen van Rosu nog wel herinneren. Houtert: “Er was best een beetje drempelvrees om buiten de comfortzone te raken. Er zijn ook nu nog mensen die zeggen: laat mij maar lekker in de bus naar een concert rijden. Maar anderen wilden presenteren, kamermuziek op scholen maken, filmpjes maken, iets betekenen in de bibliotheek. Er is nu een groep die les krijgt in Eskimo-zang. Opdringen heeft geen zin. Maar dat gebeurde ook niet, je werd uitgenodigd.”

Rosu: “We hebben er een gezamenlijke zoektocht van gemaakt. Met successen en mislukkingen. Langzaamaan is de werkwijze een vanzelfsprekendheid geworden.” Een greep uit de ‘out-of-the-box­ideeën’ van het orkest: HeartBeat, een samenwerking met dansgezelschap Project Sally, waarbij musici mee bewogen tussen de dansers; een programma met pianiste Daria van den Bercken, waarbij de musici in het donker met een koplamp op het hoofd de zaal inwandelden; i-classics – korte cross-over concerten met dans, mode of film in een industriële omgeving; Leading the South, een avond voor honderden leiders in het bedrijfsleven met een diner, sprekers over een thema en een stuk muziek van het orkest. Rosu: “Sponsoring door bedrijven is helemaal verdwenen. Op deze manier proberen we toch een verbinding met het bedrijfsleven te leggen.”

Klassieke muziek is niet alleen voor vermogende of hogeropgeleide mensen

Trots is Rosu ook op de Opera Sing Along, waarmee in juni op televisie 590.000 luisteraars werden bereikt. “Je gaat mij niet vertellen dat dat alleen liefhebbers van klassieke muziek waren. Het maakt iets los, laat zien dat klassieke muziek niet alleen voor vermogende of hogeropgeleide mensen is.”

Rosu heeft een groot geloof in de kracht van klassieke muziek. Maar omdat klassieke muziek zijn plek in de samenleving aan het verliezen is, moet het orkest op zoek naar nieuwe manieren om het hart van mensen te beroeren.

Rosu: “Klassieke muziek verbindt. Dat merkte ik weer toen ik bij een  uitvoering was van de Negende symfonie van Beethoven tijdens een herdenking van de Eerste Wereldoorlog. Deze symfonie verbindt mensen in heel Europa. Net zo’n muzikaal icoon is de Matthäus Passion van Bach, waardoor Nederlanders jaarlijks een collectief gevoel delen.

Collectieve ervaringen

De opera ‘The death of Klinghoffer’ van John Adams over hedendaags terrorisme kan ook zo’n gedeelde emotie oproepen. De bestaansreden van orkesten is om deze collectieve ervaringen die voor verbinding zorgen, aan te bieden. Het is bij uitstek iets dat je live moet meemaken.”

Vandaar de vraag: hoe krijg je dat publiek in de zaal? Daar moet je soms onorthodoxe wegen voor bewandelen. Rosu: “Natuurlijk staan ook de grote werken op ons repertoire en spelen we dat op de traditionele manier in lange jurk en rokkostuum. Maar dat is niet onze enige bestaansreden. We willen onze liefde voor de klassieke muziek ook overdragen op anderen. En dan gaat het soms niet om de beste speelkwaliteit, maar om het toegankelijk maken van onze cultuur, om mensen te bereiken.”

Dat lukt niet altijd, vooral twintigers blijven ondanks spelen op festivals en met dj’s moeilijk te bereiken, geeft Rosu toe. Een nieuwe stap is nu de samenwerking met de Universiteit van Maastricht en Zuyd Hogeschool. Bijzonder hoogleraar Peter Peters heeft acht wetenschappers uit verschillende disciplines om zich heen verzameld om onderzoek te doen naar vernieuwing van de orkestpraktijk. Philharmonie Zuidnederland dient als proeftuin om te kijken wat werkt.

Rosu: “Ik ben er trots op dat de musici van ons orkest daar nu aan willen meewerken.”

Orkestleden Houtert en Stone voelen intussen de voordelen van de nieuwe werkwijze. Stone: “Het is een verrijking voor mij. Door bijvoorbeeld te leren spelen en lopen tegelijk, heb ik op het podium een enorme vrijheid gekregen. Klassieke musici willen altijd alles 200 procent perfect. Maar belangrijker is dat je echt, spontaan en vrij speelt. Door los te laten, kun je de kern raken. Daarin gaat ons spel nu vooruit.”

Reguliere optredens

Philharmonie Zuidnederland is vanavond te horen in de Bernstein-opera ‘A Quiet Place’ bij Opera Zuid in Den Bosch. Donderdag tot en met zondag speelt het orkest met pianist Hannes Minnaar en onder leiding van Mario Brunello in Tilburg, Vlissingen, Maastricht en Den Bosch een programma met Haydn, Mozart, Rossini en Tsjaikovski. Meer concerten: www.philharmoniezuidnederland.nl 

Lees ook: 

Iets te vieren? Op pianist Bavouzet kun je bouwen

De Papyruszaal in het Maastrichtse Theater aan het Vrijt­hof ruikt nieuw en het rode pluche voelt vers en knus tegelijk. Na een zomer noeste arbeid heeft de Philharmonie Zuidnederland een frisse jas om zich heen. Met name de akoestiek ín de zaal heeft een oppepper gekregen, die op het podium zelf zal in een volgende fase worden aangepakt.

De week van dirigent Dmitri Liss

De Philharmonie Zuidnederland heeft een nieuwe chef-dirigent: de Rus Dmitri Liss (55). Morgen starten de repetities voor zijn inauguratieconcert dat vrijdag in Maastricht plaatsvindt.

Deel dit artikel

Als je meer publiek wilt bereiken, moet je dus niet nog een keer die symfonie van Bruckner spelen

Stefan Rosu, zakelijk en artistiek leider Philharmonie Zuidnederland

Klassieke muziek is niet alleen voor vermogende of hogeropgeleide mensen