Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

In de fictionele wereld van de 17de-eeuwse Cavendish zijn er volop mogelijkheden voor de ambities van een jonkvrouw

Cultuur

Julie Phillips

Portrait-of-Margaret-Cavendish © TR BEELD
Boekrecensie

De 17de-eeuwse Cavendish blijkt een vindingrijk en geestig schrijfster.

Andere werelden, daarvan waren 17de-eeuwse Europese filosofen in de ban. Op de nieuw ontdekte continenten, in het door Copernicus herschikte heelal, zelfs in druppels water bekeken door een microscoop - overal konden denkers en schrijvers zich een paradijs of een beschaving voorstellen. Deze fantasiewerelden dienden vooral als spiegels voor de Europese samenleving. Welke kennis zouden maanbewoners hebben, welke wetten en omgangsvormen zouden er gelden?

Lees verder na de advertentie

Een van die filosofen was de Engelse Margaret Cavendish (1623-1673), hertogin van Newcastle. Ze wordt beschouwd als de allereerste vrouw die voor publicatie schreef - niet alleen gedichten en toneelstukken, maar ook verhandelingen over de nieuwe natuurwetenschappen. In haar eigen tijd werd zij excentriek genoemd, en latere biografen gaven haar de bijnaam ‘Mad Madge’ - Gekke Greet.

Ze beschreef zichzelf als ‘zo ambitieus als een vrouw ooit was, of zal zijn’

Tegenwoordig geldt zij als een bijzonder fantasierijk schrijfster die de wetenschap van haar tijd met een kritisch oog bekeek.

Waarom is de zee zout?

De grote herwaardering van Cavendish in de laatste decennia heeft ertoe geleid dat haar bekendste werk, ‘De stralende wereld’ uit 1666, nu door Thomas Heij voor het eerst in het Nederlands is vertaald.

In deze roman annex filosofisch vertoog wordt een jonkvrouw ontvoerd en per schip meegevoerd door een man met ongure bedoelingen. Een storm drijft zijn boot naar het hoge Noorden, waar hij en alle bemanningsleden prompt doodvriezen. De jonkvrouw, beschermd tegen de kou door haar schoonheid, drijft verder tot aan de Noordpool en komt daar in de ‘stralende wereld’ terecht, waar steden gebouwd van edelstenen worden bewoond door half-dierlijke, half-menselijke wezens. Daar trouwt ze met de keizer en wordt ze keizerin.

Nieuwsgierig gaat ze in gesprek met haar nieuwe onderdanen over de staat van hun wetenschap. Waarom is de zee zout, vraagt ze de vismensen. Van de vogelmensen wil ze weten waaruit wind bestaat. Vanuit onze tijd gezien komen haar vragen bijna kinderlijk over, maar dit waren de kwesties die de natuurfilosofen van haar tijd bezighielden. Het gaat Cavendish eigenlijk niet eens zozeer om de antwoorden. Anders dan in de 17de-eeuwse werkelijkheid mag de keizerin in deze fantasiewereld met iedereen in dialoog, en wordt de natuur, verpersoonlijkt door de diermensen, zowel onderzoeksterrein als gesprekspartner.

De historici zijn het er niet over eens in welke mate Cavendish zelf deel mocht nemen aan wetenschappelijke discussies. Als dochter van een welgestelde Engelse familie kreeg zij in tegenstelling tot haar broers geen formele opleiding.

Geen hiërarchie

Ze werd hofdame van de Engelse koningin Henriëtta Maria, de vrouw van Karel I, maar voelde zich niet thuis bij de oppervlakkige gesprekken en het politieke gekonkel ten paleize. Toch ging ze mee toen de koningin in 1643, na het uitbreken van de Engelse Burgeroorlog, naar Parijs moest uitwijken. Daar ontmoette ze William Cavendish, markies (later hertog) van Newcastle. Hij was een 53-jarige militair en zij pas 22, maar hij was rijk, romantisch, en bovenal steunde hij haar intellectuele ambities. Ze trouwden, en van 1648 tot het herstel van de monarchie in 1660 woonden ze in Antwerpen, in het voormalige huis van de schilder Rubens.

Via haar man kwam Margaret in contact met denkers als Hobbes en Descartes. Anders dan haar tijdgenote Anna Maria van Schurman had zij geen briefwisseling met Descartes, wellicht omdat zij, misschien door dyslexie, Frans noch Latijn kon schrijven. Ze correspondeerde wel in het Engels met Constantijn Huygens, die haar wetenschappelijke speculaties kon waarderen. Ze beschreef zichzelf als ‘zo ambitieus als een vrouw ooit was, of zal zijn’, en hoopte dat latere generaties het gedachtegoed van een vrouw meer op waarde zouden schatten.

Met gelijkheid van man en vrouw heeft dit verhaal allemaal maar zijdelings te maken, en de feministen van de jaren zeventig konden niet veel met Cavendish

De inleiding van vertaler Thomas Heij, zelf filosoof, vertelt onderhoudend en uitgebreid over haar leven en geeft veel historische context, maar verklaart onvoldoende wat nou zo interessant is aan haar werk. Volgens de bezorgers van de laatste Engelstalige editie was het boek vooral Cavendish’ antwoord op ‘Het nieuwe Atlantis’ (1627), een utopische roman van de empirische wetenschapper Francis Bacon waarin de natuur, expliciet als vrouwelijk aangeduid, getemd en geordend wordt door mens en techniek. In ‘De stralende wereld’ is de hoofdpersoon een vrouwelijke wetenschapper die natuurlijke fenomenen benadert met een open, holistische houding: niet de natuur beheersen, maar ermee samenwerken. In Cavendish’ fantasiewereld lijkt er geen hiërarchie te bestaan van man boven vrouw, mens boven dier, onderzoeker boven onderzoeksobject.

Bekende fans

‘De stralende wereld’ draagt niet één gezaghebbende visie uit, maar zit vol verschillende stemmen die verschillende standpunten bepleiten. Hierbij valt erg te genieten van Cavendish’ vindingrijkheid en humor. Als de keizerin over de schepping begint, vraagt zij plagerig hoe Adam de vissen hun namen heeft gegeven. Hij was geen waterwezen, en het paradijs lag immers niet aan zee?

© TR BEELD

Als de keizerin zegt dat ze een secretaris kan gebruiken, laten de geesten van de stralende wereld haar weten dat ze een ziel mag uitkiezen, van een levende of dode, om haar bij te staan. Aristoteles of Plato? oppert ze. Zou ik niet doen, zeggen de geesten; die oude wijzen zijn te verknocht aan hun eigen mening. Descartes, Galilei? Nee, die zijn te verwaand om voor een vrouw te werken. De hertogin van Newcastle, stellen ze voor. Weliswaar heeft die een beroerd handschrift, maar ze is een heldere schrijfster die de rede hoog heeft. Waarop keizerin en hertogin beste vriendinnen worden, die samen plezier beleven aan het bedenken van parodieën op dezelfde grote denkers.

Met gelijkheid van man en vrouw heeft dit verhaal allemaal maar zijdelings te maken, en de feministen van de jaren zeventig konden niet veel met Cavendish. Toch vindt ze tegenwoordig haar weg naar een groter publiek, zoals ze ooit hoopte. Bekende literaire fans zijn Philip Pullman (van de ‘Gouden kompas’-trilogie), en de Amerikaanse Siri Hustvedt.

In haar roman ‘De vlammende wereld’ (in het Engels heeft het dezelfde titel als Cavendish’ boek) voert Hustvedt een zonderlinge kunstenares op die zelfgeschapen werelden verkiest boven haar beperkte échte leven. Net als Cavendish maakt Hustvedts hoofdpersoon van de nood een deugd: als ze jou niet zien staan, verzin je een alternatieve omgeving waarin je, zoals in Cavendish’ utopie, als Margaret de Eerste kunt regeren.

Margaret Cavendish

De stralende wereld

Vert. Thomas Heij Isvw; 248 blz. € 18

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Deel dit artikel

Ze beschreef zichzelf als ‘zo ambitieus als een vrouw ooit was, of zal zijn’

Met gelijkheid van man en vrouw heeft dit verhaal allemaal maar zijdelings te maken, en de feministen van de jaren zeventig konden niet veel met Cavendish