Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Houd je bij de feiten

cultuur

Co Welgraven

Trump-aanhangers in afwachting van hun held, afgelopen zaterdag op het vliegveld van Melbourne, Florida. Veel Republikeinen delen de kritiek van de president op een aantal media. © Photo News
Recensie

In zijn nieuwe boek 'Weerwoord' beschrijft journalist Marc Josten de vervelende gevolgen van een ‘foute’ publieke opinie.

De moord op Marianne Vaatstra, de opkomst van Pim Fortuyn, de Europese eenwording, de Eerste én Tweede Wereldoorlog, en de zwartepietendiscussie in ons land. Het is een hele opgave om zulke uiteenlopende onderwerpen in een boek van iets meer dan tweehonderd pagina’s te proppen, en daarin ook nog een rode lijn aan te brengen. Het lukt de journalist Marc Josten moeiteloos in ‘Weerwoord’.

Lees verder na de advertentie

Het boek heeft als ondertitel ‘De publieke opinie’. Dáár gaat het de auteur om: in al die onderwerpen speelt de publieke opinie een rol, en bij de vorming daarvan zijn de media belangrijk, zo niet bepalend.

Het boek heeft als ondertitel ‘De publieke opinie’. Dáár gaat het de auteur om

Josten, hoofdredacteur van omroep Human, neemt de lezer mee aan de hand van de befaamde journalist Walter Lippmann die al bijna een eeuw geleden behartigenswaardige dingen heeft geschreven over de publieke opinie. Deze heeft in ogen van de Amerikaan aanwijsbare tekortkomingen, met nadelige gevolgen voor de democratie en voor de samenleving als geheel.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Marc Josten - Weerwoord © rv

Onjuiste aannames

Hét manco is volgens Lippmann “dat de beelden in de hoofden van mensen niet overeenkomen met de werkelijkheid, waardoor ze eenvoudig te manipuleren zijn, en waardoor de volkswil vaak op onjuiste aannames is gebaseerd, wat op zijn beurt weer slecht beleid veroorzaakt”.

Die waarneming heeft een kleine honderd jaar later nog niets aan actualiteit ingeboet. Kijk naar de rol van de sociale media, naar internettrollen, twitterstormen en shockblogs. En zie hoe de Amerikaanse president Donald Trump, die zelf de ene na de andere leugen debiteert, de gevestigde media als CNN, The New York Times en The Washington Post van het verspreiden van nepnieuws beticht, op het bespottelijke af. Maar zijn aanhangers vreten het, zo was het afgelopen weekeinde op een verkiezingsmanifestatie in Florida te merken.

In zijn journalistieke studie onderscheidt Lippmann een aantal fasen in het tot stand komen van de publieke opinie. Dat gaat via het selecteren van feiten naar het verwerken daarvan en het vormen van een oordeel. Vervolgens komen de individuele oordelen samen in een smeltkroes: de publieke opinie. Bij al die fases kan er iets mis gaan. Zo komen in de verste verte niet alle feiten beschikbaar (denk aan censuur of het verspreiden van leugens), en kent de verwerking daarvan ook de nodige hobbels en beperkingen.

Feiten en emoties

Een ‘foute’ publieke opinie kan vervelende gevolgen hebben. Josten noemt een paar voorbeelden. Bij de moord op Marianne Vaatstra in 1999 wees menigeen in de regio, Noordoost Friesland, naar het asielzoekerscentrum in de buurt. Haar keel was overgesneden, en dat doen Nederlanders niet, zo was de stellige opvatting. De Telegraaf liet mensen aan het woord die dat (voor)oordeel bevestigden. Kortom, de verkrachter en moordenaar moest een buitenlander zijn.

Haar keel was overgesneden, en dat doen Nederlanders niet, zo was de stellige opvatting

Het openbaar ministerie voelde zich door de publieke opinie genoodzaakt een asielzoeker op te pakken. Zijn DNA bleek echter niet te kloppen met dat op het lichaam van Vaatstra. Dertien jaar later bleek, na een grootschalig DNA-onderzoek, dat de dader een gewone Fries was. Gelukkig, verzucht Josten, dat in dit geval de feiten het uiteindelijk van de emoties hebben gewonnen.

Een ander voorbeeld is een incident in een bus in de Goudse probleemwijk Oosterwei, elf jaar geleden, waarbij de chauffeur door een Marokkaan met een mes bedreigd zou zijn. Het NOS-Journaal, De Telegraaf, en het PVV-Kamerlid Geert Wilders, kort daarvoor afgescheiden van de VVD-fractie, gingen er mee aan de haal: de stad zou met militaire middelen bevrijd moeten worden van de ‘islamitische intifada’, tierde Wilders. Onderzoek van het tv-programma ‘Medialogica’ van Jostens Human wees uit dat het voorval niet in Oosterwei had plaatsgevonden, en dat de dader geen Marokkaan was.

Eigen missers

Maar het kan ook op een veel grotere schaal fout gaan. Uitvoerig gaat Josten in op de situatie in Duitsland tussen de twee wereldoorlogen. Hij doet dat aan de hand van een bezoek aan Berlijn, en aan de talloze herdenkingsplaatsen en musea in deze stad, en dat maakt zijn betoog erg inzichtelijk. De auteur legt uit hoe de publieke opinie in de Weimar-republiek gevormd werd, beter gezegd: vervormd, en wat de rol van de nazi’s daarin was. En dat allemaal met nefaste gevolgen.

Josten doorspekt zijn boek met treffende voorbeelden. Daarbij verzwijgt hij zijn eigen missers zeker niet, en dat valt op, want journalisten doen dat niet zo gauw. Hij kan bovendien goed schrijven, al is hij wel eens wijdlopig waardoor je als lezer het zicht op het hoofdthema dreigt kwijt te raken.

En de auteur betrekt soms betwistbare stellingen. Zo schrijft Josten dat er bij het Verdrag van Maastricht begin jaren negentig niet alleen afspraken zijn gemaakt over een Europese monetaire unie, maar ook over een politieke unie. Was dat maar waar geweest, dan was de EU de afgelopen jaren waarschijnlijk wat minder vaak van crisis naar crisis gehold.

Josten houdt van zijn vak en ziet dat van vele kanten bedreigd. Ronduit zorgelijk is de opkomst van nepberichten, met alle gevolgen voor de vorming van de publieke opinie. Ze hebben mogelijk zelfs de uitslag van de Amerikaanse presidentsverkiezingen beïnvloed, al valt dat natuurlijk nooit te bewijzen. 

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Marc Josten © RV

Zuiver

Josten haalt een onderzoek van de site Buzzfeed aan waaruit zou blijken dat in de laatste twee maanden van de campagne in de VS het bezoekersaantal van verzonnen nieuwsberichten op internet dat van serieuze nieuwsberichten overtrof. Daar staat dan wel weer tegenover dat serieuze kranten als The New York Times en The Washington Post hun oplage de afgelopen weken sterk hebben zien stijgen.

Op de laatste pagina lijkt Josten te pleiten voor een vorm van ac­tie­jour­na­lis­tiek om het gevaar te keren

“De moderne staat heeft er groot belang bij om de stromen van feiten die de rivieren voeden zuiver te houden”, schreef Walter Lippmann. Marc Josten citeert de woorden met instemming, en houdt een bijna hartstochtelijk pleidooi voor zorgvuldige journalistiek: feiten checken, hoor en wederhoor toepassen, zeker bij beschuldigingen, en nooit op één bron afgaan, altijd een tweede zoeken.

Maar daarmee valt de stroom van nepnieuws en fakeberichten niet in te dammen, laat staan te stoppen. Op de laatste pagina lijkt Josten te pleiten voor een vorm van actiejournalistiek om het gevaar te keren, zonder dat woord overigens te gebruiken. 

Om de democratie en de rechtsstaat te verdedigen (zoveel staat er volgens hem op het spel) ‘ben ik bereid afstand te doen van mijn afstandelijkheid’. Dat is een onduidelijk en wat onbevredigend slot van een interessant boek dat een prima bijdrage aan de discussie is.

Marc Josten: Weerwoord. De publieke opinie De Geus; 224 blz. € 19,99.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Het boek heeft als ondertitel ‘De publieke opinie’. Dáár gaat het de auteur om

Haar keel was overgesneden, en dat doen Nederlanders niet, zo was de stellige opvatting

Op de laatste pagina lijkt Josten te pleiten voor een vorm van ac­tie­jour­na­lis­tiek om het gevaar te keren