Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hollandse meesters eindelijk even thuis in nieuwe Hermitage-tentoonstelling

Cultuur

Joris Belgers

'Abraham en de drie engelen', van Pieter Lastman © © State Hermitage Museum, St Petersburg
Reportage

Voor het eerst komen Hollandse meesterwerken uit het moedermuseum in Sint-Petersburg naar de Hermitage in Amsterdam, waaronder zes Rembrandts. Zaterdag opent de expositie waarvan werd beloofd dat ze er nooit zou komen.

De tranen staan in de ogen van Irina Sokolova. Liefkozend kijkt de oude Russin naar 'Flora', het schilderij van Rembrandt, een van de topstukken van de imposante Rembrandtgalerij in het Staatsmuseum Hermitage in Sint-Petersburg.

Lees verder na de advertentie

"Zo veel Russische schrijvers, Pasternak, Poesjkin ... de besten in de Russische literatuur lieten zich inspireren door Rembrandt. Boris Kornilov schreef er een prachtig gedicht over, even voor de Tweede Wereldoorlog, bij Leningrad. Hij stierf zowat van de honger. Waarom dacht hij nog aan Rembrandt, toen, in die verschrikkelijke omgeving?" De conservator Hollandse schilderkunst van het Russische staatsmuseum struikelt over haar woorden, maar is het Nederlands goed eigen.

Tekst gaat verder onder de foto 

Dr. Irina Sokolova © ANP

Sokolova is vermoeid, nadat ze twee uur de door de Hermitage uitgenodigde pers heeft rondgeleid langs de Nederlandse topstukken. Maar het komt ook door de emotie van een aanstaand afscheid. Sokolova werkt al meer dan veertig jaar voor het museum, haar leven staat in het teken van deze schilderijen. De grijze museumconservator staat erbij als een bezorgde moeder die haar kinderen uitzwaait die voor het eerst alleen op vakantie gaan. Want deze schilderijen zíjn haar kinderen, zegt ze meermaals. En straks vliegen die terug naar hun geboortegrond.

Wat ging hier gebeuren? 

Tien jaar geleden opende de Hermitage Amsterdam. De Nederlandse satelliet ging tentoonstellingen maken uit de collectie van de Hermitage in Sint-Petersburg, met zo'n drie miljoen objecten een schier onuitputtelijke bron aan kunstvoorwerpen. Het museum opende net in de periode dat het Amsterdamse Stedelijk, het Rijksmuseum en het Scheepvaartmuseum in de steigers stonden. De directeuren van de gesloten instellingen keken argwanend naar de opening van die kunsthal aan de Amstel - wat ging hier gebeuren?

Bij wijze van geruststelling beloofden Hermitage-directeur Michail Piotrovsky en zijn toenmalige Amsterdamse evenknie Ernst Veen destijds dat er géén Hollandse Meesters naar Nederland zouden komen. Ze wilden de gevestigde museale orde hier beslist niet op de tenen trappen.

Ook curator Birgit Boelens, die de Hollandse Meesters-tentoonstelling samenstelt, bevestigt tijdens het persbezoek aan Sint-Petersburg dat de komst van deze schilderijen aanvankelijk werd uitgesloten. "Er was een huivering in Amsterdam. Ook bij onszelf, om een plekje te krijgen binnen het volle museale veld. En plots waren wij 'de redding van Amsterdam', schreven de kranten. Dat vonden wij moeilijk. Dat wilden we niet. Niet over de rug van anderen. Nu goed, het was natuurlijk een ongelukkige samenloop dat alles tegelijkertijd dicht was."

De musea beconcurreren elkaar niet langer, we versterken elkaar

Gesetteld

"Maar we hebben ons nu gesetteld. We boden het Stedelijk onderdak in ons zustermuseum De Nieuwe Kerk, we hebben het Van Gogh Museum een vleugel geboden, de schuttersstukken uit het Amsterdam Museum kregen een plek. De musea beconcurreren elkaar niet langer, we versterken elkaar."

En, ook niet onbelangrijk, het aantal toeristen in de hoofdstad is de afgelopen tien jaar verdubbeld. Er is, zogezegd, genoeg publiek voor iedereen.

Ofwel: de tijden zijn veranderd. Die zijn nu rijp voor de komst van Rembrandt, Hals, Ter Borch, Dou en de rest van het stratenplan van Oud-Zuid. Zoals Piotrovsky nu zegt: "De Hermitage is inmiddels volwaardig lid van de Amsterdamse museumfamilie. De culturele gemeenschap van Nederland heeft ons verzocht afstand te doen van onze belofte. Ik hoop dat De Hollanders uit de Hermitage goede bemiddelaars worden, die zullen helpen de wrijvingen te overwinnen die ondanks eeuwenoude banden zijn ontstaan in de betrekkingen tussen onze landen."

Investeren in de vriendschap

Andersom duurde het ook een poos voordat Rusland bereid was deze topstukken naar Amsterdam te sturen. "Het is onze vijftiende tentoonstelling in samenwerking met het Staatsmuseum. We hebben ons inmiddels bewezen", zegt Boelens. "Ze zijn trots op ons. Ze zeggen vaak dat ze met nieuwe ogen naar hun eigen schilderijen kijken, wanneer die in Amsterdam aan de muur hangen. Met deze tentoonstelling plukken we de vruchten van de investering van geduld en vriendschap".

Die vriendschap tussen de beide Hermitages startte hier in Sint-Petersburg, precies op de plek waar al die Hollandse werken uit de Gouden Eeuw hangen. In de opgeknapte Tentzaal, de hal met puntdak. De renovatie ervan, vijftien jaar terug, werd mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse stichting Vrienden van de Hermitage. Zie deze tentoonstelling dus ook een beetje als Russisch bedankje aan Nederland.

Trots als een pauw 

Trots als een pauw zoals alleen Melchior d' Hondecoeter die kon schilderen, wandelt Boelens langs alle schilderijen die ze straks mee naar Nederland mag nemen. Haastig trippelt ook Sokolova door deze Tentzaal, haar bezoek meesleurend van schilderij naar schilderij. Alles wil ze vertellen over haar kindjes. Over die drie verbluffend fijngeschilderde naakten van Gerard Dou, door de Romanovs gebruikt bij wijze van seksuele voorlichting. Ook bijzonder: het geflirt op het prachtige 'Het glas limonade' van Gerard ter Borch, een van de meesterwerken uit de Peterburgse collectie. Of de zevenentwintig tinten zwart op het 'Portret van een man' van Frans Hals.

We snellen langs het opvallende meesterwerk 'De straf van een jager' van Paulus Potter. Het is haast een stripverhaal, met jachtimpressies, waarin de rollen zijn omgedraaid: de dieren jagen op de mens. Potter schilderde het als waarschuwing aan prins Johan Maurits. "Wees voorzichtig, anders zal het volk je ophangen", zegt Sokolova. "Het was een favoriet van tsaar Nicolaas I, maar die boodschap ontging hem volgens mij een beetje." Het grootste gat aan de muur wordt straks achtergelaten door het uitzonderlijk grote stadsgezicht 'De Nieuwmarkt', van Bartholomeus van der Helst. Vanitas, een stilleven, een stadsgezicht: álles uit de tentoonstelling komt hier samen.

Het is een gecompliceerde puzzel

Tientallen leemtes 

Het zijn allemaal topstukken uit het hart van het Staatsmuseum. Hoe gaat Sokolova die tientallen leemtes opvullen? "Het is... een gecompliceerde puzzel. Ik zie het als een offer, uit liefde voor de Nederlandse kunst. Ik moet 63 schilderijen klaarmaken voor transport, restaureren, de lijsten prepareren. En ik hou er niet van om de lacunes op te vullen met willekeurige werken uit het depot." Simpelweg het ene werk wat naar links verhangen, de ander wat naar rechts, om lege plekken te maskeren? De conservator kijkt de vraagsteller bestraffend aan. "Nee. Dat nooit. Dat kunnen we onze bezoekers niet aandoen."

Voordat de schilderijen naar Nederland afreizen, maken ze een tussenstop in het restauratie-atelier van het Russische museum. Het is een grote ruimte, met in het midden een enorme platte tafel, waarop paneeltjes liggen, bedekt met een dunne laag vloeibaar papier, die langzaam in het vernis trekt. Langs de muur een groot rek waarop enkele doeken uit hun lijst rusten.

Sommigen schilderijen komen hier alleen voor een conditiecheck. "Maar merken we dat er nog wat moet gebeuren, dan doen we dat", zegt restaurator Maksim Lapsjin.

Twee jaar van zaal 

Zoals bij het paneel 'Abraham en de drie engelen' van Pieter Lastman, dat er plompverloren bij staat, op een ezel, zonder lijst, tussen de archiefkasten die uitpuilen van gereedschap. Na het nemen van röntgenfoto's bleek die ook een opknapbeurt te kunnen gebruiken. Daar was geen tijd meer voor. Wil je alles goed doen, dan moet zo'n schilderij twee jaar van zaal, vertelt Lapsjin. Er is gekozen dit schilderij pas bij thuiskomst te restaureren - de jeugdige restaurator verwacht meer tinten grijs in de vleugeltjes. "Je weet nooit wat je tegenkomt. Misschien is in de loop van de eeuwen de hemel wel overgeschilderd of verkleurd, en gaan er achter die donkere lucht eigenlijk wolken schuil."

Alles wordt gedocumenteerd, op tafel ligt zo'n stapeltje conditierapporten, met kwalificaties als 'verkleuring', 'barst', 'verbleking' en zelfs 'sporen van vliegjes'. Bij aankomst worden er weer nieuwe conditierapporten opgesteld, om te kijken hoe ze het transport zijn doorgekomen. En dat moet allemaal van de juiste stempels worden voorzien.

Rembrandt máákte het leven

Sokolova eindigt haar rondleiding, hoe kan het ook anders, bij Rembrandt. De Hermitage wil het liever geen Rembrandt-tentoonstelling noemen, maar dat is het natuurlijk wel een beetje. Dat weet ook Boelens. "Dat we uiteindelijk zes Rembrandts mogen ophangen is een droom die uitkomt."

Het was nog wel even een gepuzzel welke van alle 1500 Hollandse werken uit de Gouden Eeuw van Sint-Petersburg naar Amsterdam konden en mochten. "Wij hebben een wensenlijst, Irina Sokolova had de hare. Zij wil graag wat onbekendere pareltjes presenteren aan het Nederland publiek, wij moeten natuurlijk denken aan publiekstrekkers."

Boelens zegt dat er in de selectie vooral is gekeken naar wat uniek is - zoals het enige stilleven van Ferdinand Bol, of dat stripverhaal van Paulus Potter. En naar wat Nederland nog niet kent - driekwart van de werken heeft Rusland nog nooit verlaten.

Het zijn niet zomaar portretten, maar figuren die ergens voor staan

Zes portretten 

De zes Rembrandts zijn zes portretten, en dat is bewust, zegt Sokolova. "Het zijn niet zomaar portretten, maar figuren die ergens voor staan. Flora, voor vruchtbaarheid. De bedachtzame oude man. Het intieme meisje met haar oorbel. Het zijn mensen met wie je contact kunt hebben. We willen uitdrukken dat Rembrandt je omringt met het leven zelf. Voor de Russen betekenen deze werken vrijheid, het verlichte leven, verlicht denken."

Tekst gaat verder onder de foto 

'Flora', in 1634 geschilderd door Rembrandt © © State Hermitage Museum, St Petersburg

Dat Sokolova met deze tentoonstelling haar liefde voor Rembrandt met het Nederlandse publiek kan delen, verzacht het gemis van haar kinderen enigszins. "Het is heel belangrijk dat we Nederland laten zien hoe wij Russen deze kunst waarderen. En welke rol deze verzameling in ons leven speelt."

Gevraagd naar haar persoonlijke favoriet wijst Sokolova naar Rembrandts portret van Baertje Martens. Deze laat ze niet gaan. "Het is een bescheiden schilderij, maar het gevoel dat erin schuilgaat... het is een vrouw die niet mooi is, die niet jong is. Maar de geste die ze met haar hand maakt, hoe in die glimlach het leven in haar ogen is gevangen..."

Dan: "Af en toe, als ik moe ben, en ik uit het keukenraam staar, betrap ik me er wel eens op dat ik deze oude vrouw van Rembrandt uitbeeld. In plaats van andersom. Rembrandt maakte geen gevoelens na. Hij maakte gevoelens."

De tentoonstelling 'Hollandse Meesters - Oogappels van de tsaren' opent zaterdag 7 oktober in de Hermitage Amsterdam, en is tot 27 mei te bezoeken.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
De musea beconcurreren elkaar niet langer, we versterken elkaar

Het is een gecompliceerde puzzel

Het zijn niet zomaar portretten, maar figuren die ergens voor staan