Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoed u voor de scherprechter tussen goed en kwaad

Cultuur

Ger Groot

W.F. Hermans geeft toenmalig minister van cultuur Elco Brinkman een gesigneerd exemplaar van 'Relikwieen en Documenten'. Rechts een bronzen kop van dichter A. Roland Holst. © anp
Column

Lucebert is bij lange na de enige schrijver niet wiens reputatie dankzij hun oorlogsverleden een knauw heeft gekregen. 

Eerder ontdekte biograaf Willem Otterspeer dat W.F. Hermans zich in 1942 had aangemeld als lid van de Kultuurkamer. Dat Hans Andreus bijna dienst had genomen bij het Duitse leger wisten we al langer. Bij de Oosterburen onthulde Günther Grass dat hij daadwerkelijk gediend had bij de Waffen SS.

Lees verder na de advertentie
Scherpe critici van de fascistische verleiding heetten hun auteurs te zijn

Onvermijdelijk lezen we hun werk daarom anders dan voorheen. Hoe autonoom een kunstwerk ook mag zijn, van die wetenschap kun je je als lezer onmogelijk losmaken. Je kunt proberen die biografische achtergrond uit je geheugen te bannen, ongeveer zoals van een rechtbankjury in Amerikaanse tv-drama’s gevraagd wordt onwettige getuigenverklaringen niet te hebben gehoord. 

Dat is onmogelijk, en hoe harder zo’n jury dat probeert, des te groter wordt het spook van wat niet had mogen klinken.

Rol van nationaal geweten

Ook bij schrijvers kunnen we ons geheugen niet uitwissen, wanneer het om dit soort biografische bijzonderheden gaat. Daarmee wordt het lezen van Lucebert, Hermans, Grass etc. alleen maar ingewikkelder. Scherpe critici van de fascistische verleiding heetten hun auteurs te zijn. Lijnrecht stonden ze tegenover de misdadigheid waarin deze de mensheid had gedompeld. Hermans was zich van hen misschien nog het meest van de onzekere grens tussen goed en kwaad bewust, maar ook hij speelde op zijn manier de rol van nationaal geweten onder verzwijging van zijn eigen jeugdzonde.

Daarom is de val van deze schrijvers des te pijnlijker. Vanwege de persoonlijke tragedie die daarachter schuilt? Thomas Vaessens, hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde, lijkt dat te denken. ‘Het zwijgen en de eenzaamheid ervan: dat vind ik veel pijnlijker dan dat [Lucebert] als jonge jongen een tijdje aan de verkeerde kant heeft gestaan,’ zegt hij in deze krant.

De tragiek die zich misschien in hun ziel heeft afgespeeld is van minder belang dan de dub­bel­zin­nig­heid van hun rol in het openbaar

Wel heel voorzichtig

Daarmee behandelt Vaessens deze ‘foute Nederlander’ wel heel voorzichtig. Voor anderen ligt meestal een heel wat harder oordeel in het verschiet. Willem Aantjes, die zich als politicus onderscheidde door een uitgesproken vooruitstrevende humaniteit, kreeg het ongenadig te verduren om iets wat heel wat minder om het lijf had. Over de talloze foute Nederlanders die géén publieke bekendheid genoten heb ik het dan nog niet.

Wat is dan wel de morele betekenis van de botsing tussen zwijgen en spreken van deze schrijvers? Tussen het verdoezelen van de eigen misstappen, onder des te heftiger aanklachten jegens anderen? De tragiek die zich daarbij misschien in de binnenkamer van hun ziel heeft afgespeeld is van minder belang dan de dubbelzinnigheid van hun rol in het openbaar. Wees altijd voorzichtig met mensen die zich – in of buiten de literatuur – de rol aanmeten van scherprechter tussen goed en kwaad: dat lijkt mij de voornaamste les van deze onthullingen.

Met onbezwaard gemoed

Wie met onbezwaard gemoed de wankelmoedigheid van de menselijke ziel onder ogen kan zien, heeft niet zo snel reden om zijn morele oordeel uit en daarmee wellicht het eigen geweten te overschreeuwen. Dat laatste is de psychologie van de koude grond waarmee Vaessens het werk van Lucebert uit de wind probeert te houden. Het is in werkelijkheid een vorm van onschadelijk maken: een argument om – net als de jury’s in Amerikaanse rechtbankfilms – krampachtig te doen alsof je neus bloedt.

Veel interessanter is het dit omstreden geraakte werk bloot te stellen aan de werkelijkheid die we net zo min ongedaan kunnen maken als onze kennis daarover. Het oeuvre wordt er alleen maar indringender door – en de Lucebertlezer denkt misschien íets minder makkelijk dat het, omdát hij Lucebert leest, met hem politiek en ethisch wel snor zit.

De morele held zonder vrees of blaam die Lucebert ooit was wordt hij waarschijnlijk nooit meer. Maar ook in de moderne literatuur zijn dat soort helden een beetje uit de mode geraakt. Een held mét vrees en blaam is nu eenmaal een stuk interessanter: literair, filosofisch, ethisch – en zelfs als auteur van een oeuvre met een vlekje erop.

Ger Groot doceerde filosofie aan de universiteiten van Rotterdam en Nijmegen. Voor Trouw bekijkt hij de actualiteit door een filosofische bril. Lees hier zijn eerdere columns.

Lees ook:

Fysiek misselijk voelde biograaf Wim Hazeu zich, na het inzien van brieven van Lucebert die aan antisemitische duidelijkheid niets te wensen overlieten, vertelde hij aan Trouw-redacteur Meindert van der Kaaij.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

Scherpe critici van de fascistische verleiding heetten hun auteurs te zijn

De tragiek die zich misschien in hun ziel heeft afgespeeld is van minder belang dan de dub­bel­zin­nig­heid van hun rol in het openbaar