Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe klinken de Amsterdamse bruggen en wat voor muziek past er het best bij?

Cultuur

Frederike Berntsen

Iris van der Ende: 'Als ik allang uitgespeeld ben, is de klank in de verte nog waarneembaar'. © Patrick Post

De stad herbergt tal van locaties die zich lenen voor meer dan alleen hun primaire functie. Harpiste en theatermaker Iris van der Ende gaat schatgraven onder de Amsterdamse bruggen.

Een vergane paraplu, vertrapte colablikjes, verroeste fietsonderdelen en een zwakke, maar onmiskenbare pislucht: wat in hemelsnaam zoekt Iris van der Ende met een edel instrument als de harp onder de Torontobrug in Amsterdam-Oost? Dat zit zo: Van der Ende maakt muziek mét de brug.

Lees verder na de advertentie

Ze heeft haar kekke Franse harpje nog niet uitgepakt of ze heeft al bekijks. Een bepaald niet okselfrisse gozer op een fietsbarrel, flesje bier in de hand, komt iets te dichtbij en mengt zich met doorrookte stem ongevraagd in het gesprek. "Sinds ik dit project heb opgezet, zijn de vage types niet van de lucht", zegt Van der Ende. Met acht vingers raast ze over vierendertig snaren, en met de vlakke hand dempt ze ze allemaal tegelijk. "Hoor je? Als ik allang uitgespeeld ben, is de klank in de verte nog waarneembaar."

Iris van der Ende studeerde harp, behaalde een master muziektheater en deed de toneelacademie. Tijdens het Grachtenfestival is ze te vinden onder de Torontobrug en in de Brugkelder, schuin tegenover het Muziekgebouw aan 't IJ - de ruimte waarin het contragewicht van de brug naar beneden zakt wanneer die opengaat. Het spel met haar omgeving, met de elementen fascineert haar. Dingen waar je in het dagelijks leven niet bij stilstaat, maakt Van der Ende bijzonder. Zo stelde ze eerder een klankgedicht samen, geïnspireerd op de ouderwetse molen en het draaien van de wieken. Van der Ende: "Wanneer je vroeger als kind onder een brug door fietste, probeerde je de echo uit. De verwondering die daarbij hoorde - hier klink ik anders dan daar - wil ik opnieuw tot leven roepen."

Nieuw soort notatie

Voor haar bruggenproject ging ze samen met componiste Yvonne Freckmann op onderzoek uit. Dramaturg Marijn van der Jagt keek over hun schouder mee. Hoe klinken de Amsterdamse bruggen en wat voor muziek past er het best bij? Van der Ende improviseerde op haar instrument en Freckmann dook diep in de harpmaterie. In haar kersverse driedelige compositie is zelfs sprake van een nieuw soort notatie. Op grafische wijze is aangegeven hoe tussen bepaalde registers een reeks noten gespeeld moet worden.

Een paar weekenden met opnameapparatuur in een bootje leverde nuttige documentatie op. "Luister hier maar even", zegt Van der Ende, "deze brug, de Muiderpoortbrug, is het dus niet. Geen enkele nagalm, klappen levert een dof en klein geluid op. De Hogesluis, brug nummer 246, doet het beter, veel beter, en ziet er bovendien koninklijk uit. Maar hier is de verdeling in compartimenten weer onpraktisch, waar laat je je publiek? De afmetingen en de lichtval spelen ook een rol. De sfeer verandert onmiddellijk als de ruimte tussen de pijlers smal is of als de schaduwplekken echt donker zijn. Voor de beleving van de muziek zijn alle variabelen belangrijk."

De harp probeert de ruimte uit met stoere en korte klanken, of met melodieuze en langzame, met vingers die wandelen over de snaren, met een lekkere groove

Iris van der Ende

Een windvlaag, daar gaat bladzijde twee van de harppartij. Net op tijd wordt-ie gered. Auto's razen over het wegdek, fietsers bellen, een bootje kabbelt tussen de dragers van de Torontobrug door. De stadse geluiden drukken extra zwaar op de trommelvliezen, het geluid kan niet weg, maar blijft hangen tussen de staanders. "De brug doet je na, klinkers blijven hangen: WEEEER-KAAAA-TSÍNG... Als ik hier speel, is er nog iets anders dan alleen Iris en de harp, je luistert naar een dialoog met iets veel groters. Je hoort niet alleen de harp in dit stuk. Ik creëer een tekst op de ruimte. Ik leg uit hoe de omgeving op me werkt, hoe die eruitziet en hoe die voelt. Zonder tekst zou je misschien een mooi harpconcert meemaken op een opmerkelijke plek, en word je minder gestuurd in je waarneming van de omgeving. De teksten zijn nodig om mensen echt naar de brug te laten luisteren."

Prachteffect

Van der Ende declameert poëtisch, terwijl ze losjes tokkelt op de snaren: "Rug van de brug, hier komt niemand langs. Hier lig jij alleen, jij en de palen, van boven tot onder, wachtend, staand, dragend... Zoveel tijd gaat voorbij, wachtend, staand - jij zakt niet in."

Een megasloep kolkt voorbij, Van der Ende verheft haar stem en verlengt de klinkers, onmiddellijk reageert ze op haar omgeving. Maar de noten liggen vast, niet? "Ja, de compositie is zoals-ie is, maar er zitten bewust veel rustmomenten in, juist om naar de omgeving te kunnen luisteren. En kíjken. Niet alleen in geluid reflecteert hier van alles, maar ook in beeld. Het water reflecteert wat erboven is. Zowel visueel als auditief wordt alles weerkaatst. Als het waait, krijg je een gratis prachteffect. Dan maakt de wind muziek doordat die de snaren zachtjes aan het trillen brengt. Dit raakt de essentie van muziek: je moet écht luisteren. Je kunt bij de ene brug niet terugvallen op de ervaringen, de conclusies van de andere. Plaats en tijd zijn cruciaal."

Het verloop van het gesprek illustreert Van der Endes bedoelingen overtuigend. Nu eens praten we harder, dan weer normaal of iets langzamer of we reageren op een luidruchtig aanmerende boot. "Al die verschillende karakters in het geluid kom je ook tegen in de partij die Yvonne Freckmann heeft geschreven. De harp probeert de ruimte uit met stoere en korte klanken, of met melodieuze en langzame, met vingers die wandelen over de snaren, met een lekkere groove. Yvonne heeft de buitenruimte gebruikt, maar het knappe is dat alles wat goed klinkt op een harp, ook in dit stuk zit - het instrument is volledig benut."

Iris van der Ende op het Grachtenfestival: 11 augustus Brugkelder, 12 augustus Torontobrug.

- Artist in residence celliste Ella van Poucke: diverse concerten op diverse locaties

- Julian Schneemann schreef een nieuw werk in opdracht van het festival: 'Ode to Tomorrow'. Première: 11 augustus, De Duif

- Het festival produceerde een nieuwe opera in samenwerking met Kameroperahuis: 'Niet de klucht van de koe', naar het werk van Bredero, 12 t/m 15 augustus, Het Compagnietheater

- Violist Pieter van Loenen en danser Frederik Kaijser maakten 'Over Orpheus', een pas de deux, 16 augustus, CC Amstel

- Kameropera 'De grens', geschreven door Jan-Peter de Graaff, 16 en 17 augustus, Mediamatic

- 'Prikkel', een voorstelling van Tyn Wybenga in de Bubble, die komt te staan in het Rembrandtpark, 17 t/m 19 augustus

Grachtenfestival: 10 t/m 19 augustus op diverse locaties in Amsterdam. Voor aanvangstijden, locaties en kaartverkoop: www.grachtenfestival.nl.

Lees ook:

Buitenlucht inspireert klassieke muzikanten tijdens Wonderfeel

Op een festival luister je anders naar klassieke muziek. Weg is de beleefdheid tegenover musici en medebezoekers. Maar ontspannen is het wel,zo bleek op Wonderfeel. 

Odilon Redon bekijk je met je ogen én oren.

Odilon Redon wilde in zijn prenten en schilderijen ook de vage echo's van muziek laten doorklinken. Het werk van deze 'symfonische schilder' is te zien in het Kröller-Müller Museum.

Deel dit artikel

De harp probeert de ruimte uit met stoere en korte klanken, of met melodieuze en langzame, met vingers die wandelen over de snaren, met een lekkere groove

Iris van der Ende