Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe Frans Hals na eeuwen obscuriteit een voorbeeld werd

Cultuur

Sandra Kooke

‘Regentessen van het Oudemannenhuis’, het origineel van Frans Hals, 1664. © Frans Hals Museum
Recensie

Eeuwenlang was Frans Hals uit de gratie, maar in de negentiende eeuw beleefde hij een comeback. Hij wees kunstenaars de weg naar het moderne schilderen.

Monet, Manet, Courbet, Singer Sargent, Fantin-Latour, Ensor, Van Gogh. Je zult zulke grote namen niet vaak gezamenlijk tegenkomen in een Nederlands museum. Nu kan dat wel, in het Frans Hals Museum. Verwacht niet hun allerbeste werken, maar wel heel interessante. Ze zijn uitgekozen vanwege hun band met Frans Hals.

Lees verder na de advertentie
Edouard Manet, kopie van de ‘Regentessen van het Oudemannenhuis’, 1872. © privécollectie

Met de tentoonstelling 'Frans Hals en de modernen' laat het museum zien hoe precies 150 jaar geleden de Frans-Halsrage ontstond. Hals veranderde van een obscure Hollander in een bewonderde kunstenaar, een voorbeeld voor een hele generatie 'moderne' schilders in de tweede helft van de negentiende eeuw.

Twee eeuwen lang was niemand geïnteresseerd in de werken van Hals, die met zijn virtuoze penseelstreek aardse Haarlemmers neerzette

Frans Hals kennen we nu als de nummer drie of vier van de Gouden Eeuw, na Rembrandt, Vermeer en misschien Jan Steen. Maar in de achttiende en negentiende eeuw was Hals uit de gratie. Niemand was nog geïnteresseerd in de werken van de man, die met zijn virtuoze penseelstreek aardse Haarlemmers neerzette. Hij was te wild, zowel vanwege die losse streek als vanwege zijn met drankgelagen geplaveide leven. Nederlanders wilden voortaan net als Fransen en Italianen afbeeldingen van hoogstaande onderwerpen, zoals bijbelse en klassieke onderwerpen, in plaats van alledaagse tafereeltjes. De klare lijn ging het winnen van de dik opgebrachte verf, het afbeelden van geïdealiseerde schoonheid werd het doel.

Wat moest je dan nog met die lachende kinderen, die lelijke, joviale mannen en knettergekke vrouwen van Frans Hals?

Toch was het juist het schilderij 'Malle Babbe' dat Gustave Courbet in 1869 naschilderde. Het gekste, lelijkste geval dat je je voor kunt stellen. Streek voor streek kopieerde Courbet het schilderij met de ruig geschilderde kop en halskraag. Hij voegde een handtekening van Hals en één van hemzelf eraan toe.

Courbet deed dat vlak nadat de Franse kunstkenner en journalist Théophile Thoré-Bürger in 1862 twee artikelen had geschreven waarin hij de stijl van Frans Hals aanprees en de verhalen over zijn dronkenschap weersprak. Zo rehabiliteerde hij Hals en bracht hij een ware rage op gang, eerst onder aanhangers van het realisme, zoals Courbet en Manet, later onder impressionisten als Monet.

Regentessen

Talloze kunstenaars reisden naar Holland en pakten in Amsterdam de stoomtrein naar Haarlem. In het Stedelijk Museum dat gevestigd was op de bovenverdieping van het stadhuis aan de Grote Markt, bestudeerden en kopieerden ze de schilderijen die er hingen. In het gastenboek zijn hun namen terug te vinden. Met name 'De Regentessen van het Oudemannenhuis' was een populair studieobject. James McNeill Whistler stapte in het museum zelfs over het hekje om een wang van een van de regentessen te strelen.

Steeds zie je de strijd met de brede, vrije penseelstreek en de poging om het model levendigheid mee te geven

In het Frans Hals Museum zijn ze nu te zien, die kopieën. Zoals de onlangs teruggevonden kopie op zakdoekformaat die Édouard Manet van de regentessen maakte; de twee regentessen op ware grootte, die de Amerikaan John Singer Sargent naschilderde, en de tekening van James Ensor. De twee Malle Babbes van Hals en Courbet hangen voor het eerst weer naast elkaar.

Ook talloze andere Hals-kopieën die kunstenaars als Max Liebermann, George Hendrik Breitner en Lovis Corinth maakten zijn er te zien. Steeds zie je de strijd met de brede, vrije penseelstreek en de poging om het model levendigheid mee te geven. De schilder William Merritt Chase schilderde zelfs een zelfportret dat sprekend lijkt op een van Hals' schutters.

Maar de invloed van Hals ging verder dan die kopieën. Na het letterlijk nadoen van Hals gingen kunstenaars dat wat ze van hem geleerd hadden in hun eigen werk verwerken. Je kunt aan het portret van Joseph Roulin zien hoeveel vrijer Vincent van Gogh ging schilderen door het kijken naar Hals. Van Goghs ‘Kop van een prostituee' is opgebouwd uit verfstreken à la Hals. Anderen lieten zich inspireren door de houding waarop mensen door Hals werden afgebeeld of door zijn spel van licht en donker.

Frans Hals, ‘Lachende jongen’, circa 1625. © Mauritshuis
Robert Henri, ‘Lachende jongen’, 1910. © Birmingham Museum of Art, Alabama

Kruik

Ook de onderwerpkeuze van Hals sprak de nieuwe generatie van de tweede helft van de negentiende eeuw aan. Ook Manet waagde zich aan een jongen die met een stoer gebaar een kruik aan de mond zet. Dienstertjes en kinderen werden opeens veel geschilderd. Zo is hier een van de portretjes te zien die Claude Monet maakte van zijn zoon Jean. Robert Henri schilderde in 1910, op bezoek in Haarlem, het jongetje Jopie van Slooten, dat hij op de Grote Markt had ontmoet. Dezelfde olijke blik en glimmende oogjes als 'De lachende jongen' van Hals.

De meer dan 80 schilderijen, waarvan 50 bruiklenen, bewijzen wat de invloed was van Hals op de artistieke ommekeer in de tweede helft van de negentiende eeuw. Het museum vertelt dat verhaal in dat onhandige gebouw met vele kleine zaaltjes op overtuigende wijze. Foto's uit die tijd sieren de wanden en zorgen ervoor dat je je in de bezoekers van toen kunt inleven. Door met hun blik naar de werken van Hals te kijken, wordt opnieuw duidelijk wat de kracht van zijn schilderkunst is. Niet al zijn werken zijn topwerken, maar vrijwel allemaal hebben ze een vitaliteit waar je alleen maar bewondering voor kunt hebben. Net als de schilders uit de negentiende eeuw.

★★

Frans Hals en de Modernen is tot en met 24 februari 2019 te zien in het Frans Hals Museum in Haarlem. Bij de tentoonstelling is een magazine verschenen waarin de invloed van Hals op de modernen wordt beschreven.

Lees ook:

Was Frans Hals ongeduldig, een sloddervos of zag hij niet meer zo goed?

Ook bij beroemde schilders ging wel eens wat mis. Bij de restauratie van de regentenstukken van Frans Hals bleek dat hij niet altijd het geduld had om te wachten tot de olieverf goed droog was.

Deel dit artikel

Twee eeuwen lang was niemand geïnteresseerd in de werken van Hals, die met zijn virtuoze penseelstreek aardse Haarlemmers neerzette

Steeds zie je de strijd met de brede, vrije penseelstreek en de poging om het model levendigheid mee te geven