Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe de moeder aanzet tot schrijven

Cultuur

Jann Ruyters

Simone de Beauvoir (1908-1986), French writer. Paris, 1957. © Hollandse Hoogte / Roger Viollet Agence Photographique

Wat lees je nu graag voor je zelf, vroegen wij onze recensenten. Deze week verklaart Jann Ruyters haar liefde voor 'moedermemoirs'.

‘Een van de tragedies in het leven is dat ouders meer van hun kinderen houden dan kinderen van hun ouders’, luidt een bekend citaat van schrijver E. M. Forster. Of dat zo is, is de vraag, maar feit is wel dat kinderen harder oordelen over hun ouders, die ze vanuit de luwte jarenlang hebben kunnen observeren.

Lees verder na de advertentie

Zelf heb ik aan twee jong gestorven moeders, de tweede stierf toen ik nog puber was, een speciale interesse in de moeder-dochterstrijd overgehouden. En dan hoef je in de literatuur niet lang te zoeken. Er wordt door dochters veel geschreven over moeders, stiefmoeders, pleegmoeders, surrogaatmoeders - zeker in de jaren tachtig, toen ik volwassen werd, in de naweeën van de tweede feministische golf. Zoals vrouwen nu over de last van het eigen moederschap schrijven, zo schreven ze toen over de last van hun moeders, ‘de kanaries wier kooi was opengezet maar die niet durfden te vliegen’ (Germaine Greer) en die het liefst hun dochters ook achter de tralies hielden.

Ze luisterde haar dochters gesprekken af, opende brieven

Simone de Beauvoir (1908-1986), French writer. Paris, 1957. © Hollandse Hoogte / Roger Viollet Agence Photographique

Zo’n ‘burgerlijke’ moeder wordt geportretteerd in ‘Een zachte dood’ van Simone de Beauvoir, het eerste moedermemoir dat ik las, rond mijn twintigste, een even liefdevol als genadeloos boek dat toen hard aankwam, en dat ook bij herlezing nog steeds verbazingwekkend helder blijkt, en nog ontroerender omdat het nu allemaal nog langer geleden is, en de generatiekloof die erin beschreven wordt prehistorisch. In Simone de Beauvoirs moeder herkende ik (deels) de mijne, en dan vooral in haar sluimerende frustraties over de moederrol; frustraties die, zo vertelt ‘Een zachte dood’, veel verpestten in het leven van Françoise de Beauvoir, een heftige opvliegende vrouw die ‘voor haar dochters leefde maar van haar dochters eiste dat zij ook voor haar leefden’. En dat vertikten zij. De relatie was moeizaam, met name in de puberteit toen de dynamiek tussen moeder en dochter eruit bestond dat Françoise keer op keer inzicht in haar dochters geheimen opeiste (zo wilde ze dat alle deuren in huis open bleven, ze luisterde haar dochters gesprekken af en maakte brieven open) en Simone haar consequent negeerde.

Je zal toch ook maar de moeder zijn van Simone de Beauvoir, zoiets als de vader van Oedipus

“Een van mijn moeders tegenstrijdigheden was dat zij geloofde in de grootsheid van haar toewijding maar tegelijkertijd te uitgesproken verlangens had, te sterk van bepaalde dingen hield en andere verafschuwde om niet een hekel te hebben aan wat haar knevelde. Ze kwam voortdurend in opstand tegen de verplichtingen en ontberingen die zij zichzelf oplegde.” Arme Françoise. Je zal toch ook maar de moeder zijn van Simone de Beauvoir, zoiets als de vader van Oedipus. Messcherp analyseert de dochter de onmacht, de jaloezie, ‘het tegen zichzelf in leven’ van haar moeder. “Hoe had ze mij kunnen begrijpen? Ze vermeed tenslotte in haar eigen hart te kijken.”

Maar dat ‘Een zachte dood’ de tand des tijds heeft doorstaan zit hem niet zozeer in die analyse van ‘zelfkneveling’, maar meer in de ontreddering die de dan 55-jarige dochter tot haar eigen verbazing voelt bij de fysieke lijdensweg van haar moeder, bij haar ‘vergeefse volharding’.

Zonder gewetensbezwaar

“Er bestaat geen natuurlijke dood”, concludeert De Beauvoir, “voor ieder mens is zijn eigen dood een ongehoorde daad van geweld.” De moed van de moeder toont zich in dat de ziekte ‘haar pantser van vooroordelen en pretenties’ stukslaat en ze zich ‘zonder gewetensbezwaar’ eindelijk om zichzelf bekommert.

De moed van de dochter toont zich in de verzorging en (onthutsend eerlijke) beschrijving van dat ‘gefolterde lijf’, de operatiewonden, de verrotting, de strijd met dokters die het lijden rekken. En in de hervatting van de dialoog die in haar puberteit was afgebroken en nooit meer was opgepakt omdat ‘ze te veel van elkaar verschilden en te veel op elkaar leken’. “De liefde van vroeger, die ik volkomen uitgedoofd had gewaand, leefde weer op nu zij in simpele woorden en gebaren kon glippen.”

Tip 1 Membraan

Vivian Gornick groeide op in The Bronx en bleef haar hele leven in New York, net als haar moeder. Hun ruzies zijn intens en boosaardig maar moeder en dochter kunnen elkaar niet loslaten. ‘Fierce attachments’ luidt de welsprekender Engelse titel van dit memoir dat in 1987 werd geschreven, maar pas in 2015 vertaald. Volgens de schrijfster een realistischer antwoord op Philip Roths ‘Portnoy’s complaint’. Gornick over haar moeder: “Haar invloed plakte aan me als een dun membraan, aan mijn neusgaten, mijn oogleden, mijn open mond.”

Verstrengeld
Vivian Gornick
Vert. Caroline Meijer Nijgh & Van Ditmar; 237 blz. € 19,99

Tip 2 De minnares

IJzingwekkend, dit autobiografische relaas van A.M. Homes. Op haar 31ste maakte ze kennis met haar biologische moeder, Ellen Ballman, die direct te veel verwacht van de dochter die ze kreeg uit een verhouding met een getrouwde minnaar, en die ze bij haar geboorte heeft afgestaan. Homes is in de war nu de vrouw die haar hele leven dreigend op de achtergrond aanwezig is contact zoekt en probeert de regie te houden. Maar dat is moeilijk. “Telkens wanneer ik haar iets vertel, annexeert ze het, ze trekt het helemaal naar zich toe, past het aan en geeft het me zodanig terug dat ik wou dat ik haar minder had verteld, dat ze helemaal niets wist.” Ze raakt ervan overtuigd dat de adoptie haar heeft gered, ook als schrijfster.

De dochter van de minnares
A. M. Homes
Vert. Gerda Baardman en Wim Scherpenisse
De Bezige Bij; 214 blz. € 19,95

Tip 3 Mrs. Winterson

Net als A.M. Homes komt Jeanette Winterson in haar autobiografie tot de conclusie dat ze misschien nooit schrijfster was geworden als ze niet geadopteerd was. Maar dan wel om precies de omgekeerde redenen. De poëzie en de taal redden haar uit de greep van haar repressieve godsdienstwaanzinnige adoptiemoeder Mrs. Winterson, die haar terroriseert tot de 16-jarige Jeanette weet te ontsnappen, naar de bibliotheek, naar Shakespeare.

Waarom gelukkig zijn als je normaal kunt zijn
Jeanette Winterson
Vert. Maarten Polman Atlas contact; 288 blz. € 17,50

Lees ook:

Als de jacht op de zwangeren is geopend

Louise Erdrich schildert een wereld waarin de evolutie tot stilstand is gekomen en zwangere vrouwen het moeten ontgelden; klassieke sf van feministische snit.

Hoe krijg je meer vrouwen aan de literaire top?

Vrouwelijke auteurs krijgen minder prijzen, minder aandacht, minder waardering. Het Boekenweekgeschenk is ook vooral een mannenzaak. Is daar iets aan te doen? Wetenschapper Corina Koolen bespreekt vijf oplossingen.

Deel dit artikel

Ze luisterde haar dochters gesprekken af, opende brieven

Je zal toch ook maar de moeder zijn van Simone de Beauvoir, zoiets als de vader van Oedipus