Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe de geest van Gerard Reve nog altijd rondwaart in Betondorp

Cultuur

Sander Hiskemuller

Lilou Dekker en Marijke Schermer (l) voor het eerste huis van Gerard Reve in Betondorp. © Jean-Pierre Jans

De geest van Gerard Reve waart nog altijd rond in Betondorp, de Amsterdamse wijk waar hij opgroeide. De makers van 'Circus Reve' proberen die geest te vangen.

Het Amsterdamse Betondorp was een deprimerende wijk volgens schrijver Gerard Reve. In een televisie-interview uit 1968 zei hij over de plek waar hij kind was: "Over deze hele buurt, de huizen, tuinen, daken, straten, pleintjes, heeft altijd voor mij een sfeer gehangen van onpeilbaar diepe, onontkoombare weemoed. Laat elke hoop varen, gij die hier opgroeit, aldus zou ik mijn gevoelens kunnen samenvatten."

Lees verder na de advertentie

Op een mooie zonnige dag kun je je moeilijk voorstellen dat de Volksschrijver hier zo'n ellendige jeugd heeft gehad. De wijk in de Amsterdamse Watergraafsmeer, Betondorp of 'Cementdorp' zoals Reve de arbeiderswijk uit de jaren twintig in zijn 'De Avonden' noemde, ligt er knap aangeharkt bij. Het zonlicht weerkaatst op de vers witgrijs gepleisterde gevels van de blokkendooshuisjes, waarvoor de moderne stedeling tegenwoordig een moord zou doen.

Het lijkt me geweldig dat jonge mensen de voorstelling zien en denken: laat ik die man ook maar eens gaan lezen

Actrice en Reve-fan Lilou Dekker

In de Ploegstraat herinnert het kunstwerk 'Rue des Reves' van Steffen Maas aan de beroemde bewoner. Maar vraag een jong iemand wie Gerard Reve is en diegene heeft meestal geen idee. Althans, dat is de ervaring van de jonge actrice en Reve-fan Lilou Dekker. Zij werd op de middelbare school gegrepen door Reves taal en verbeeldingskracht en nam het initiatief voor de theatervoorstelling 'Circus Reve' over het leven en werk van de auteur. "Het lijkt me geweldig dat jonge mensen de voorstelling zien en denken: laat ik die man ook maar eens gaan lezen."

We wandelen door Reves kindertijd. Op bijna elke hoek ligt een verwijzing naar zijn werk. De bovenwoning aan het plantsoentje op nummer 57 zou als decor dienen voor Reves 'Werther Nieland' (1949). De Van het Reves woonden er twaalf jaar lang. De tuin waar Reves elfjarige alter ego Elmer insecten martelde en overpeinsde wie wel en niet in zijn geheime clubs mocht, is nu overwoekerd met zevenblad en distels.

In de ban

Lilou Dekker had Werther Nieland op haar boekenlijst voor Nederlands. "Ik koos het dunste boek van een schrijver die mijn vader leuk vond." De novelle maakte diepe indruk. "Op het eerste gezicht is het een vrolijk verhaal over opgroeiende jongens, maar door kleine dingen, die heel groot worden gemaakt in het hoofd van Elmer, wordt het grimmig. Ik vond het herkenbaar en duister tegelijk."

Ze las daarop De Avonden, vervolgens verslond ze Reves gehele oeuvre. Ze raakte erdoor in de ban. "Ik keek 'De Grote Gerard Reve Show' (1974), een Monty Python-achtig gebeuren met Reve als spreekstalmeester van de ene na de andere absurde act. Ook de man zelf bleek interessant. Hij maakt in zijn werk kleine dingen tot iets mysterieus, dat gaat gepaard met een enorme humor. Je kunt het als theatraal omschrijven, al doet dat de magie van zijn woorden tekort. Als actrice word ik door zijn taal meegenomen en meegevoerd."

Regisseur Marijke Schermer kwam met het idee voor een voorstelling op locatie. Circus Reve vindt plaats in een tent met uitzicht op Betondorp, dat daardoor als decor dient. Vroeger was dit de uiterste rand van de wijk, je keek hier uit over de weilanden. Nu raast Ringweg A10 erlangs.

Werther Nieland is Harry Potter zonder tovenaar

Literair criticus en schrijver Arie Storm

Literair criticus en schrijver Arie Storm schreef de tekst voor het stuk, aanvankelijk zou het gaan om een toneelbewerking van Werther Nieland. Daar stond Reves partner en erfgenaam Joop Schafhuizen in eerste instantie niet onwelwillend tegenover. Maar na twee jaar dralen vond hij het uiteindelijk toch niet goed. Marijke Schermer: "We waren al zo ver met de voorbereiding dat we een manier wilden verzinnen om om de rechten heen te werken." Arie Storm stelde voor een geheel nieuwe tekst te schrijven. Spannend, want dit is zijn toneelschrijfdebuut. Maar vooral gaf deze nieuwe insteek de makers een enorme vrijheid. Schermer: "Op iemands leven rust geen auteursrecht. En het werk van Reve is zo verweven met zijn leven. Dat is ook een spel waar Arie goed raad mee weet."

Levensgevoel

In Circus Reve laat Storm Reves leven en werk soepel vervloeien in een geestige vertelling: twee jongens verdwalen in Betondorp en stuiten er op de geest van Reve. Schermer: "Langzamerhand worden ze aangestoken door Reves taal en levensgevoel. Ze belanden in een andere wereld, vergezellen de geest van Reve op diens tocht en worden op hun beurt zelf af en toe personages uit zijn werk. Die jongens hebben aanvankelijk geen idee wie Reve is, zo kan de toeschouwer die niet thuis is in het werk met hen meekijken en Reves universum binnenstappen."

Lilou Dekker: "Reve zei, en dat is als monoloog in het stuk terechtgekomen, 'Mijn boeken kennen weinig plot, maar het leven zelf zit erin.' In sms- en twittertaal gaat het om snel-snel-snel, maar ik merk om me heen dat er behoefte is aan verstilling. Zo'n zin als: 'Het zou mij trouwens niet eens onaangenaam zijn geweest te hengsten onder het oog van een andere man die niet naar binnen mocht', terwijl hij een liefdesscène beschrijft. In zulke keurige bewoordingen toch grof en brutaal zijn, dat kan alleen Gerard Reve."

We staan bij Onderlangs 1, het huis waar de jongen die model stond voor Werther Nieland woonde. Geen blokkendoosje, maar een in romantische stijl opgetrokken woning met een karig postzegeltuintje. Voor Reve was dit het decor voor half-avontuurlijke, half-angstige fantasieën van een kind op weg naar het volwassen worden, morbide, magisch en spannend tegelijk. "Werther Nieland is Harry Potter zonder tovenaar", zegt Arie Storm die bij de wandeling is aangehaakt.

We werpen via het raam een blik in de kamer-en-suite. In de achterkamer hield de moeder van Werther er nogal merkwaardige gewoontes op na: wanneer Elmer op bezoek is, wordt Werther in koud water gewassen. 'Dat leuke dingetje dat jullie daar hebben heeft een doel,' zegt Werthers mama en ze graait er ook even naar. Daarna wordt Elmer aangemoedigd zich uit te kleden, zodat de jongens naakt een potje kunnen gaan tafeltennissen. Schermer: "Het werk van Reve wordt later vooral geassocieerd met tuchtigingen van meedogenloze jongens in fluwelen broekjes en zijn al dan niet serieuze bekering tot het rooms-katholicisme. Verwijzingen daarnaar komen in de voorstelling tot leven: tafeltennissende jongens, een enscenering van de beroemde 'trouwfoto' met Teigetje en Woelrat, de geliefden met wie hij later in het Friese Greonterp samenleefde, het acrobatendansje uit de 'hoogmis' in de Grote Gerard Reve Show."

Voor de Reve-liefhebber wordt Circus Reve daarom echt smullen geblazen. Die vindt de tent als speelplek waarschijnlijk zeer passend, de schrijver heeft zijn schrijverschap immers wel eens met een circusact vergeleken. Ook de verwijzingen naar Maria, bessenwijn en een ezel spreken natuurlijk boekdelen.

'Circus Reve, een literaire komedie' van Theater Oostblok en Stichting Moskou. 13 t/m 22/4 in Betondorp t.o. Overlangs 72. Van 22 t/m 26/8 is de voorstelling te zien in Greonterp, Friesland. www.circusreve.nl. Aanrader is de literaire wandeling, voorafgaand aan de voorstelling, door het Betondorp van Reve. Kijk op www.bookloverstours.nl voor meer informatie. © Bowie Verschuuren

Deel dit artikel

Het lijkt me geweldig dat jonge mensen de voorstelling zien en denken: laat ik die man ook maar eens gaan lezen

Actrice en Reve-fan Lilou Dekker

Werther Nieland is Harry Potter zonder tovenaar

Literair criticus en schrijver Arie Storm