Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het strijkkwartet als laboratorium voor componisten

Cultuur

Peter van der Lint

'Das nächste Wiener Schoenberg-Konzert', een cartoon uit Die Zeit, 6 april 1913. © Getty Images
Interview

Op de piano kun je zoveel experimenteren als je wilt, maar het blijft te privé en daardoor te vrijblijvend, betoogt de Amerikaanse journalist Alex Ross. Kies voor een strijkkwartet en je hebt het ideale laboratorium. De schrijver van 'The Rest is Noise' spreekt vrijdag en zaterdag op de Strijkkwartet Biënnale.

Een favoriet strijkkwartet? Alex Ross vindt het knap lastig. "Als ik één componist moet noemen dan kom ik toch uit bij Beethoven. Zijn 14de en 15de kwartet zijn me zeer dierbaar. Maar meteen als ik dit zeg, besef ik dat ik dan Schuberts laatste kwartet in G tekortdoe, een stuk waar ik een diepe liefde voor voel. En in het hedendaagse repertoire zou ik het Derde kwartet van Jürg Frey willen noemen, een van de mooiste strijkkwartetten van onze tijd."

Lees verder na de advertentie

Zo, die ontboezeming hebben we binnen. Een van de beste chroniqueurs van de hedendaagse muziek luistert dus graag naar een kwartet van de Zwitser Frey uit 2014, dat ooit omschreven werd als 'stille architectuur'. Zelf typeerde Ross het kwartet in een van zijn blogs als 'muziek van omhullende mysterie en raadselachtige schoonheid'. Het is een van die mooie omschrijvingen waar Ross het patent op lijkt te hebben. En praten met Alex Ross blijkt al net zo'n plezier als hem lezen.

Radicalisme op de millimeter

Met zijn boek 'The Rest is Noise' uit 2007, vele malen bekroond, schreef de muziekjournalist voor onder andere The New Yorker een fantastisch gelaagd overzicht van de muziek uit de eeuw die net achter ons lag. In de jubelende kritieken werd vooral gememoreerd hoe goed Ross de geschiedenis van de 20ste-eeuwse klassieke muziek inbedde in het grote geheel van die eeuw zelf. Het leverde hem vele fans op, onder wie Yasmin Hilberdink, artistiek directeur van de Strijkkwartet Biënnale, die hem een van haar literaire helden noemt. Ze nodigde hem uit om tijdens die Biënnale een lezing te komen geven.

Die lezing neemt als vertrekpunt het Tweede strijkkwartet van Arnold Schönberg. Het is de eerste compositie waarin de tonaliteit voorgoed werd losgelaten en alle twaalf tonen in een toonladder - de zeven witte en vijf zwarte toetsen op een piano - even belangrijk werden. Het strijkkwartet als laboratorium voor componisten?

Door voor het officiële en heilige genre van een strijkkwartet te kiezen ga je meer de confrontatie aan

"Zeker. Want wat was het in de vorm van het strijkkwartet dat Schönberg de moed gaf om die radicale stap te zetten? Het strijkkwartet is een soort publieke privé-uiting. Op de piano kun je zoveel experimenteren als je wilt, maar het blijft te privé en daardoor te vrijblijvend. Door voor het officiële en heilige genre van een strijkkwartet te kiezen ga je meer de confrontatie aan, omdat het de bedoeling is dat je de muziek met zijn vieren voor een select, goed geïnformeerd gezelschap uitvoert. Radicalisme op de millimeter. Het is een ideale en praktische middenweg tussen die privé-piano en een groot orkest. Bij een orkest zijn veel meer musici betrokken, veel meer toeschouwers en moet je veel meer regelen aan repetities, uitvoeringen en sta je veel bloter aan publieke reacties.

De tekst loopt door onder de foto.

Alex Ross © david michalek

"Wat overigens niet verhindert dat het in kleine setting ook goed uit de hand kan lopen. Tijdens de première van Schönbergs Tweede strijkkwartet in december 1908 werd er al luid geroepen: 'Stop! Genoeg!'. En de tegenstand werd voor Schönberg alleen maar erger en erger. Ruim vier jaar later groeide een concert met onder andere muziek van Schönberg in Wenen uit tot een van de grootste schandalen uit de muziekgeschiedenis, met geschreeuw, gejoel en mensen die met elkaar op de vuist gingen. 

"Maar er is iets met het strijkkwartet waardoor componisten verder durven te gaan dan normaal. Kijk naar de laatste kwartetten van Beethoven. Tijdgenoten dachten dat hij gek was geworden, vonden dat hij in koeterwaals had gecomponeerd. En door de eeuwen heen zijn componisten op hun radicaalst in hun strijkkwartetten: Bartók, Crawford Seeger, Cage, Feldman, Reich, Haas. Sjostakovitsj schreef met zijn strijkkwartetten een soort dagboek, en voor Britten was het strijkkwartet een biecht, een innerlijke monoloog."

Hardste kritiek uit rechtse hoek

Wat is dat toch met die atonaliteit van Schönberg? Na ruim een eeuw vinden mensen het nog steeds lastig. Hier in Nederland noemde pianist-politicus Thierry Baudet het onlangs nog horror-muziek, en een nieuw belsignaal voor de Tweede Kamer, gecomponeerd door de Componist des Vaderlands Mayke Nas, werd door VVD'er Klaas Dijkhoff weggehoond. Waarom komt de hardste kritiek op moderne kunst altijd uit die hoek?

Dat de politiek bij jullie zich überhaupt bemoeit met klassieke muziek is reden tot vreugde. Hier in de Verenigde Staten is dat ondenkbaar

Het is een gesprek via de telefoon, maar je merkt dat Ross opveert bij deze vraag. "Geweldig", zegt hij, wat lacherig verbaasd. "Het is natuurlijk erg negatief zo'n reactie, maar dat de politiek bij jullie zich überhaupt bemoeit met klassieke muziek is reden tot vreugde. Hier in de Verenigde Staten is dat ondenkbaar. Politici hier lijken wel bang om geassocieerd te worden met klassieke muziek, ze praten alleen maar over popmuziek. Maar dat elders juist rechtse politici zich zo weren tegen modernisme in de kunst heeft alles te maken met nationalisme. Zo werd Wagner ooit het geluid van een nationaal Duitsland. Alles wat tegen dat vertrouwde nationalistische ingaat wordt gezien als niet-patriottisch.

"En ja, dat vervelende, almaar voortdurende verzet tegen atonale en twaalftoonsmuziek. Ik heb al zo lang nagedacht over waarom dit zo is, en ik kan maar geen goed antwoord bedenken. Grote schandalen waren er ook rondom de literatuur van James Joyce of Gertrude Stein, rondom de radicale kunst van Marcel Duchamp. Inmiddels allemaal gevestigde namen, allemaal geaccepteerd. Moderne schilders als Picasso en Rothko zijn enorm populair, maar bij de moderne klassieke muziek is er altijd maar die weerstand. 

"Het zal te maken hebben met het acute effect dat geluid op ons heeft. Het oor is nou eenmaal langzamer dan het oog. Maar de vraag is eerder waarom we muzikaal toch zo afhankelijk van het verleden zijn. Daar heb ik me altijd tegen verzet. Je ziet het al gebeuren in de jaren 1850-1870; in die periode merk je dat het publiek dode componisten gaat prefereren boven levende. Conservatisme is misschien ingebouwd in muziek. Maar we moeten voortdurend de confrontatie aangaan. Daarom is zo'n initiatief als de Strijkkwartet Biënnale in Amsterdam zo belangrijk."

Klassieke muziek was nooit een genre

In Nederland zagen we vanaf de jaren zestig grote ontwikkelingen in de moderne klassieke muziek. Er werden muziekensembles opgericht als antwoord op de orkesten die alleen maar dode componisten speelden. Maar mainstream is het nog steeds niet. "Dat is vaak juist het hele idee achter die ontwikkeling. Die groepen spelen vaak niet in de klassieke concertzalen en proberen daarmee ander publiek aan te spreken. Maar om dat vol te houden is lastig. 

"En steeds weer proberen we klassieke muziek en lichtere genres te mengen. We zagen in de jaren twintig met jazz, in de jaren zestig met rock en nu weer met de elektronische popmuziek. We mogen niet vergeten dat klassieke muziek nooit een genre was - het is er een geworden. Bijna alle muziek die ooit tegen schenen schopte wordt vanzelf conservatief, een instituut. Het gaat gebeuren met Pierre Boulez, en het gebeurde al met de Amerikaanse minimalisten. De rebellen van gisteren worden de traditionalisten van vandaag."

Weet je wel hoe moeilijk componeren is? Een schilder ziet het resultaat meteen, een componist heeft pas de helft als de partituur af is. Hoe het klinkt, zit alleen in zijn hoofd

Wat voor componist zou Alex Ross zelf zijn geweest? Intiem en radicaal? Groots en meeslepend? Gelach aan de andere kant van de lijn. "Als student heb ik het geprobeerd, componeren. Het is me nooit gelukt om tot een slotmaat te komen, iets af te maken. Vijftien maten van een strijkkwartet, zoiets. Ik zag nooit de overkoepelende structuur in een compositie. Gek eigenlijk, want met schrijven heb ik daar hoegenaamd geen last van. Of ik een neoromanticus zou zijn geworden, of een avant-gardist? Maakt niet zoveel uit. Componeren moeten anderen maar doen. Componisten zijn mijn helden. Weet je wel hoe moeilijk componeren is? Een schilder ziet het resultaat meteen, een componist heeft pas de helft als de partituur af is. Hoe het klinkt, zit alleen in zijn hoofd. Muziek is geheel en al immaterieel, en wordt pas tastbaar in onszelf. Als we het horen. Luister ernaar, stel je open. Het is een heerlijke schuilplek."

Alex Ross' lezing 'Intimate Revolution' is op zaterdag om 11.30 uur in het Muziekgebouw aan 't IJ. Op vrijdag (18.15 uur) geeft Ross een inleiding bij de zes uur durende kwartetmarathon 'The Impossible Voyage'. www.sqba.nl.

Deel dit artikel

Door voor het officiële en heilige genre van een strijkkwartet te kiezen ga je meer de confrontatie aan

Dat de politiek bij jullie zich überhaupt bemoeit met klassieke muziek is reden tot vreugde. Hier in de Verenigde Staten is dat ondenkbaar

Weet je wel hoe moeilijk componeren is? Een schilder ziet het resultaat meteen, een componist heeft pas de helft als de partituur af is. Hoe het klinkt, zit alleen in zijn hoofd