Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het paardje huppelt nog steeds raadselachtig het dek op en neer

Cultuur

Peter-Arno Coppen

© anp
TAAL

In de zomer werd ik door een oudere hoogleraar taalkunde aangesproken op mijn jaarlijkse onderzoek naar de zin ‘Hoe huppelt zijn paardje het dek op en neer’.

Ik had die kwestie een aantal jaren geleden in een gastcollege voor zijn studenten ter sprake gebracht en sindsdien had het hen niet losgelaten. Hij vond het nog steeds een fascinerend geval, maar een bevredigende analyse had hij ook nog niet. “Het is een hapax!” riep hij uit.

Lees verder na de advertentie

Een hapax (voluit hapax legomenon) is een taalvorm die in een werk, of in een taal, maar één keer voorkomt. Het betitelen van een constructie als een hapax is dus niet echt een verklaring, maar meer een vertwijfelde constatering. Het is nu eenmaal een belangrijke taalkundige strategie in de analyse van een taalvorm om die vorm met soortgelijke vormen te vergelijken. En bij een hapax heb je die niet. Als taalkundige kun je dus een groot deel van je repertoire niet aanspreken.

Waarom kun je niet zeggen: ‘Het dek wordt op en neer gehuppeld’?

Ik vat nog even de stand van zaken samen. Je zou ‘op en neer huppelen’ als een soort complex werkwoord kunnen zien, maar wat is ‘het dek’ dan? Is dat het lijdend voorwerp van dat werkwoord? Maar waarom kun je dan niet zeggen: ‘Het dek wordt op en neer gehuppeld’? Of is ‘het dek op en neer’ een soort richtingsbepaling in een beperkte ruimte (het paardje huppelt op en neer binnen de begrenzing van het dek)? Maar waarom kun je dan niet zeggen: ‘Het paardje huppelde het dek op en het dek neer’? Op-en-neer gedraagt zich hier dus als één woord. Dat kan ook wel bij andere bewegingswerkwoorden (‘Hij liep de gang op en neer’), maar dan ook alleen daar. Het is dus echt een hapax.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Lees hun bijdragen op trouw.nl/taal. Ook een vraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Deel dit artikel

Waarom kun je niet zeggen: ‘Het dek wordt op en neer gehuppeld’?