Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het is Hans voor en Hans na

Cultuur

T. VAN DEEL

Review

Hans Lodeizen is de legendarische, jonggestorven dichter die blijkens de vele herdrukken van zijn bundel 'Het innerlijk behang en andere gedichten' een immense populariteit genoot. Of nu nog steeds regels als 'ik heb mij met moeite alleen gemaakt' of 'al die dingen gebeuren en zijn netjes geordend' door jeugdige poëzielezers gretig ingedronken worden, weet ik niet, maar ik hoop van wel. Lodeizen kan je leren wat gedichten zijn, hoe ze werken, welke emoties ze kunnen oproepen en verwoorden. Zijn gedichten hebben een volstrekt eigen toon, die overigens heel besmettelijk is gebleken in de jaren nadien en waar dichters in spe zich maar beter verre van houden.

Van zijn korte leven is nu een uitvoerige beschrijving verschenen van de hand van Gerard Bes, 'Liever liefde dan gedichten'. De titel, natuurlijk van Lodeizen afkomstig, suggereert al dat er sprake is geweest van een gebrek aan liefde en een voortdurende hunkering ernaar, ook in seksuele zin. We krijgen hierover preciese informatie, bij voorbeeld: ,,In januari [1943] was onanie voor het eerst gelukt en het bevrijdde hem.'' Masturbatie blijft een thema voor Lodeizen, evenals de omgang met het vrouwelijk geslacht. Het grootste probleem, en mogelijk de oorzaak van al het eindeloze getob van Lodeizen, was de dominante vader, een gesloten en veeleisende man, die hem het gevoel van vrijheid ontnam en hem schuldgevoelens bezorgde.

De gedichten die hij in de oorlog schrijft -'Rijmoefeningen'- zijn nabootsingen van zijn grote voorbeeld Boutens en van weinig of geen belang. Pas op 19 april 1948 breekt volgens zijn biograaf de ware Lodeizen door en klinkt in wat hij schrijft die onmisken

bare toon. De dichter studeert in die tijd biologie aan het Amhurst-College in Amerika, Massachusetts, met een vriendenkring om zich heen die hem zowel stimuleert als emotioneert. De vergeefse vriendschap die liefde heet voor Seldon James zal zijn levensgevoel bepalen, maar ook James Merrill, eveneens dichter, is van groot belang; hij zal Lodeizen nog bezoeken, vlak voor diens dood in juli 1950 in Lausanne, waar hij aan leukemie overleed. Aan hem zijn ook de bekende regels gericht: ,,Jim ik zou willen weten/wat maakt het de moeite waard/dat je door blijft schrijven/brieven, opstellen en gedichten''.

Lodeizen was tot het inzicht gekomen dat hij homoseksueel was -hij beschouwde het wel als een perversiteit- en begin april, tijdens een reis naar New Orleans, gooit hij alle remmen los en gaat hij talloze seksuele contacten aan met mannen en jongens. Hij laat zich zelfs voor geld gebruiken. Op 19 april schrijft hij drie gedichten, waarvan 'La voix du peuple' het best zijn stemming weergeeft. De laatste strofe luidt:

wij willen plezier maken in witte

ijsbergen van lakens en geniepige

ogen uit de hemel wegkaatsen en dronken

zijn op blote voeten o het contact

tussen de handen en het geronk

van de stem tussen de verwelkte lippen

in de nacht. wij willen plezier maken.

De biografie is heel openhartig over Lodeizens seksuele leven en homoseksualiteit, anders dan de gedichten waarin dit veelal in versluierde vorm naar voren komt. Zijn familie heeft er nooit over willen spreken en ontkende het feit met stilzwijgen. In de laatste ruim twee jaar van zijn leven heeft Lodeizen zo'n vijfhonderd gedichten geschreven. Maart 1950 pas kwam zijn debuut 'Het innerlijk behang' uit in de serie De Vrije Bladen. Alleen de recensie van Greshoff heeft hij gelezen, daarna ging hij naar Zwitserland, waar hij stierf. Zijn reputatie is een postume, maar uit de biografie blijkt wel dat Lodeizens dichterlijke ambities groot waren, maar dat hij voortdurend aan zichzelf twijfelde.

Zijn korte leven lang heeft Lodeizen blijkbaar ontzaglijk veel dagboekaantekeningen gemaakt, autobiografische opstellen geschreven, plannen voor de toekomst uitgezet, brieven geschreven, kortom allerlei documenten vervaardigd (waar die zich bevinden, blijft een raadsel). Uit deze massa heeft Gerard Bes geput, met als resultaat een biografie die grotendeels door Lodeizen zelf gedicteerd is en bestaat uit citaten en parafrases. Door te praten met mensen die hem gekend hebben is bovendien een oral history ontstaan: Bes vertelt dan na wat hij vernomen heeft, op een manier alsof hij er zelf bij is geweest.

Ik moet bekennen dat ik de lectuur van deze biografie maar met de grootste moeite heb kunnen volbrengen. Hoofdzaken zijn niet te onderscheiden van bijzaken, Bes lijkt alles wat Hans -dat is ook al zoiets: het is Hans voor Hans na-- in zijn impulsieve fantasie op papier noteert voor zoete koek te slikken. Dit zorgt in het eigen hoofd voor een navenante chaos als in dat van Lodeizen. Daar komt nog bij dat Bes niet over een eigen stijl beschikt, zoals bij voorbeeld Ter Braaks biograaf Léon Hanssen die zo voorbeeldig wist in te zetten. Aan vrijwel alle zinnen van Bes is wel iets mis: 'stencilblaadje' moet 'gestencild blaadje' zijn; wat te denken van 'de vader die daar fors de scepter zwaaide' of 'Vanaf medio februari werd het van kwaad tot erger' of 'Een uitblinkende leerling maakte hij niet de indruk te zijn'. Zo zou ik nog uren door kunnen gaan: de tekst lijkt geen enkele redactionele bijstand te hebben gekregen.

Ook wat de vorm van het geheel betreft, heerst hier een amateurisme dat je niet voor mogelijk houdt. Het notenapparaat is klein, waardoor ontzettend veel onverantwoord is gebleven. Een uitzondering is de zin: ,,Komrij, die al als puber Hans' werk sterk bewonderde (22), schreef later een gedichtenreeks (23) die een variatie op 'Het innerlijk behang' kan zijn (24).'' Drie noten in één zin! De eerste twee geven titels van Komrij, maar zonder paginaverwijzing, de laatste meldt alleen: 'Peeters in Vrij Nederland, 19 maart 1994'. De biografie mist een alfabetische lijst van gebruikte boeken en artikelen; er is alleen een beknopte bibliografie van en over Lodeizen, van een halve bladzij.

Ergernis over zoveel onbeholpenheid, ook in de presentatie van het verwerkte materiaal, maakt zich op elke bladzij van de lezer meester. Ellenlange citaten, dat ziet Bes wel in, moeten vermeden worden, dus springt hij zelf in met een parafrase, bij voorbeeld zo (het gaat over Julio, een Amerikaanse geliefde van Lodeizen, nadat hij vernomen heeft van diens dood): ,,Hij vraagt om foto's van Hans. Niets kan hem troosten. Hij is zo onrustig dat hij alsmaar blijft lopen. De brok in zijn keel is zo groot dat het pijn doet. Voortdurend komen de tranen.'' Alles zo'n beetje vertaald, ongetwijfeld, uit het Engels van Julio.

Tot overmaat van ramp zit de biografie in een te krappe band en klapt hij als hij open wordt gelegd vanzelf weer dicht. Van mijn exemplaar is de Franse titelpagina al losgesprongen.

'Liever liefde dan gedichten' is een biografie die geen afstand durft nemen. Aan de grote liefde van Bes voor het werk en de persoon van Lodeizen wil ik niet twijfelen, maar zoals Hans Visser alleen al om stilistische redenen beter niet de biograaf van Vestdijk had kunnen zijn, zo is Bes niet de ideale Lodeizen-biograaf. Maar ja, al deze dingen gebeuren en ze zijn niet netjes geordend.

Deel dit artikel