Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het Fries Museum eert Rembrandts ‘Saske’, de beroemdste bruid van Friesland

Cultuur

Henny de Lange

Rembrandt van Rijns zelfportret met Saskia uit 1629-1633, hangend in het Rijksmuseum, Amsterdam. © *
Recensie

Het Fries Museum haalt een topstuk van Rembrandt voor het eerst na 250 jaar even naar huis: het portret van zijn grote liefde, Saskia Uylenburgh.

 Met Mata Hari, de legendarische danseres en spionne, hebben de Friezen al een vrouwelijk icoon. Als het aan het Fries Museum ligt, krijgt Saskia Uylenburgh ook die status. ‘Saske’, zoals ze op z’n Fries heet, was de jong gestorven, grote liefde van de schilder Rembrandt van Rijn. Als de beroemdste Friese bruid ooit wordt ze vandaag gepresenteerd op een tentoonstelling die alles in zich heeft om de harten te doen smelten voor haar. 

Lees verder na de advertentie

Met de expositie ‘Rembrandt en Saskia: Liefde in de Gouden Eeuw’ neemt het Fries Museum een voorschot op het Rembrandtjaar. Vanwege zijn 350ste sterfjaar worden er in 2019 tal van tentoonstellingen en evenementen georganiseerd. Daarnaast is het ook de afsluiting van het jaar dat Leeuwarden Culturele Hoofdstad van Europa was, als laatste tentoonstelling in een reeks over beroemde Leeuwarders: Alma Tadema, Mata Hari en Escher.

Blikvanger is het portret ‘Saskia en profil in rijk gewaad’ (1633-1642), dat voor het eerst in ruim 250 jaar weer te zien is in Nederland. Het leek een kansloze missie om dit topstuk naar Leeuwarden te halen. Het is eigendom van de Gemäldegalerie Alte Meister, gevestigd in Schloss Wilhelmshöhe in Kassel. Slechts één keer werd het uitgeleend, aan Japan, maar dat leidde tot een storm van protesten. Saskia is een publiekslieveling en uitgegroeid tot het beeldmerk van de stad.

Jullie hebben onze Saskia, hield conservator Stoter de Duitsers voor, maar wij hebben jullie Maria Louise van Hessen-Kassel

Conservator Marlies Stoter wist de Duitsers over te halen. Jullie hebben onze Saskia, hield zij de Duitsers voor, maar wij hebben jullie Maria Louise van Hessen-Kassel. Deze Maria Louise trouwde in 1709 met Johan Willem Friso van Nassau, de stadhouder van Groningen en Friesland, en werd zo populair dat de Friezen haar de koosnaam Marijke Meu, tante Marijke, gaven. Minder bekend is dat ze de zus was van stadhouder Wilhelm VIII van Kassel, een kunstliefhebber die in 1750 tientallen schilderijen kocht van de Delftse verzamelaar Valerius Röver, waaronder het portret van Saskia. Stoter: “Dat gaf de doorslag om samen deze tentoonstelling samen te stellen.” Die is vanaf april ook in Kassel te zien.

Huwelijkshart met kettinkje uit 1600-1700, hangend in het Fries Museum. © *

Society-huwelijken

Het koppel Rembrandt en Saskia is het lokkertje, maar de tentoonstelling gaat in bredere zin over het society-huwelijk in de zeventiende eeuw. In de collectie van het museum bevinden zich tal van (huwelijks)portretten van Friese adellijke personen, vaak vol symboliek rond liefde en trouw. Ook heeft het museum een schat aan huwelijksgeschenken: trouwringen, juwelenkistjes, gegraveerde huwelijksharten, kostbaar zilverwerk en geborduurd linnengoed. Stoter: “Zo’n rijke verzameling wil je ook wel eens etaleren.” 

Uitgepakt hebben ze inderdaad, met zes zalen die een beeld geven van hoe het eraan toe ging in die tijd: van de eerste versierpogingen en de overdadige bruiloften die wel vijf dagen konden duren, tot de donkere kanten van de huwelijken die vaak door de familie bedisseld waren en niet altijd gelukkig. Overspel en de hoge kindersterfte komen ook aan bod, evenals de eisen die in het huwelijksformulier werden gesteld aan de vrouw. Zij had maar te zorgen dat het huishouden op rolletjes liep en het haar echtgenoot aan niets ontbrak. De dichter Cats deed daar nog een schepje bovenop: “Het beste stuk huisraad is een goed wijf”.

Ondanks de pracht en praal van de Friese adel kom je toch vooral voor het liefdespaar Rembrandt en Saskia. Ontwerpers Peter de Kimpe en Rolf Toxopeus bedachten een originele bewegwijzering langs alle 29 werken van Rembrandt. Ze hangen steeds bij elkaar op grote koperen (ets)platen, waarin ook een tekening van de meester is nagegraveerd. Een ervan is de schets die hij in het begin van hun verkering maakte van Saskia met daarbij de tekst: “Dit is naar mijn huysvrou geconterfeyt”, waarmee hij duidelijk maakte dat hij haar ten huwelijk had gevraagd.

Rembrandt van Rijns ‘Saskia en profil in rijk gewaad‘ uit 1633-1642, hangend in de Gemäldegalerie Alte Meister. © *

Waar en wanneer ze elkaar voor het eerst hebben ontmoet, is niet bekend. Dat kan in de werkplaats van Saskia’s neef Hendrick in Amsterdam zijn geweest, de werkgever van Rembrandt, of in diens kunsthandel in Leeuwarden. Saskia, die al jong wees werd en vanaf haar zestiende bij haar zus Hiskia in Sint Annaparochie woonde, kwam uit een rijke familie. Ze trouwden uit liefde, maar Rembrandt werd ook als een goede partij gezien, omdat hij toen al een succesvol schilder was. 

Kort voor hun huwelijk in de zomer van 1634 begon Rembrandt aan het portret ‘Saskia en profil in rijk gewaad’, dat op de tentoonstelling wordt geflankeerd door een zelfportret met helm (eveneens uit Kassel) en een portret van hun zoon Titus. Rembrandt heeft maar weinig profielportretten gemaakt. Het is niet bekend waarom hij bij dit intieme portret, waarin al zijn liefde voor Saskia zit samengebald, koos voor deze houding. Hij maakte het schilderij pas af nadat ze op 29-jarige leeftijd was overleden, waarschijnlijk aan tbc, acht jaar na hun huwelijk en tien maanden na de geboorte van hun zoon Titus. De drie kinderen die ze daarvoor kregen, stierven kort na hun geboorte. In één oogopslag begrijp je Saskia. Liefde, verdriet, tragiek en dood zijn van alle tijden. Alleen al voor dit iconische por-tret  zou u naar Leeuwarden moeten gaan.

★★★★★

Rembrandt en Saskia: Liefde in de Gouden Eeuw, t/m 17 maart in het Fries Museum in Leeuwarden. Van 12 april t/m 11 augustus is de tentoonstelling te zien in de Gemäldegalerie Alte Meister in Kassel.

Lees ook:
In het Fries Museum worden akkers vogels, en wordt dag nacht

Wie kent hem niet, de beroemde houtsnede ‘Dag en Nacht’ (1938) van graficus M. C. Escher? Het is een even originele als fascinerende verbeelding van een Nederlands polderlandschap van akkers, dorpen en water. 

Deel dit artikel

Jullie hebben onze Saskia, hield conservator Stoter de Duitsers voor, maar wij hebben jullie Maria Louise van Hessen-Kassel