Helder betoog tegen de al te rationele ethiek

cultuur

Hannah van Binsbergen

DRIE VORMEN VAN WETENSCHAP © Trouw Vormgeving
Boekrecensie

Drie vormen van weten. Over ethiek, wetenschap en moraalfilosofie
Herman de Dijn
Polis, 199 blz. € 19,99
***

De schrijver

Lees verder na de advertentie

Herman De Dijn is emeritus hoogleraar aan de KU Leuven. Hij publiceerde internationaal over Spinoza en Hume, en houdt zich veel bezig met het snijvlak van moraalfilosofie en wijsgerige antropologie. De afgelopen jaren heeft hij zich intensief beziggehouden met bio-ethische debatten, waarbinnen hij een rol opeist voor een ethiek die gebaseerd is op de traditionele banden tussen mensen, die samenleven mogelijk maken.

Stelling

‘Wetenschap en ethiek zijn radicaal verschillende vormen van weten en praktijk; ethiek is altijd onderdeel en uitdrukking van de cultuur, meer een product van het hart (van collectieve verbeelding en emoties) dan van de ratio.’

De Dijn zet zich met dit boek af tegen de al te rationele ethiek die de boventoon voert in ethische debatten

De Dijn zet zich met dit boek af tegen de al te rationele ethiek die de boventoon voert in ethische debatten rondom bijvoorbeeld het verhandelen van eicellen, orgaandonorschap of euthanasie. Een ethiek die complexe besluiten rondom leven en dood of de integriteit van het menselijk lichaam wil reduceren tot nutsoverwegingen, gaat voorbij aan hoe diep verankerd ethiek is in de menselijke leefwereld, en levert besluiten op die weliswaar rationeel te verdedigen zijn, maar ook onmenselijk.

Resultaat

Het boek begint met een heldere uiteenzetting over de scheiding tussen wetenschap en ethiek. Leidraad hierin is de bekende uitspraak van Hume dat uit het ‘zijn’ geen ‘moeten’ volgt: uit informatie over feiten kunnen we niet opmaken hoe er vervolgens gehandeld moet worden. De derde vorm van weten is de filosofie, die beide vormen van weten tegen het licht houdt en de grenzen ervan onderzoekt. Vervolgens bespreekt De Dijn verschillende manieren waarop wetenschap de ethiek beïnvloedt, bijvoorbeeld hoe de ontwikkelingen in de natuurwetenschap in de zeventiende eeuw leidden tot een kloof tussen het goede en het ware. In navolging van dit inzicht voelden filosofen zich genoodzaakt om de ethiek van een rationeel fundament te voorzien.

Het tweede deel van het boek gaat over de huidige stand van de ethiek, en met name de bio-ethiek. In ethische discussies over levende wezens komen de domeinen van het wetenschappelijke en het ethische samen. Daar gaat de strijd vaak tussen wat wetenschappelijk doelmatig is en wat strookt met onze morele intuïties. Wie het laatste afdoet als irrationeel, zegt De Dijn, begrijpt niet wat ethiek is. Het is onmogelijk om met een paar rationele principes (bijvoorbeeld het grootste nut voor de grootste groep) complexe en beladen situaties te beoordelen. Dat kan alleen vanuit een begrip van de praktijk en de context van een concrete situatie.

Redenen om dit boek niet te lezen

De titel van dit boek suggereert dat het hier gaat over ethiek als weten. Dat is interessant, want bijvoorbeeld het idee van morele intuïties - zeer belangrijk binnen de common sense-ethiek van De Dijn - heeft epistemologisch nog wel wat voeten in de aarde. Hoe en waarom ethiek een vorm van weten is, komt echter niet heel uitgebreid aan bod, en dat is jammer. Zo zijn er nog een paar andere heikele punten: Kant wordt zonder pardon in de strafhoek gezet omdat hij een geheel rationele ethiek wilde construeren, waar zeker een aantal dingen tegen in te brengen zijn. Daarnaast is De Dijn geen groot stilist. De helderheid van het boek lijdt er niet onder, maar je zult ook geen verrassend rake formuleringen of scherpe vondsten tegenkomen.

De Dijn benadrukt de complexiteit van ethische vraagstukken zonder in fatalisme of relativisme te vervallen

Redenen om dit boek wel te lezen

Ethiek is iets wonderlijks: je vindt er de stelligste meningen met de vaagste rechtvaardigingen. Het is een goede zaak om daar wat duidelijkheid in te scheppen op een manier die toegankelijk is maar ook geen standaardinleiding in de ethiek oplevert. De Dijn heeft een specifieke agenda: een plaats opeisen voor de common sense-ethiek, die in Europa nooit helemaal voet aan de grond heeft gekregen. Dat doet hij op een geloofwaardige manier. Hij benadrukt de complexiteit van ethische vraagstukken zonder in fatalisme of relativisme te vervallen, omdat hij de morele gevoeligheid van mensen ten opzichte van elkaar als uitgangspunt neemt.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
De Dijn zet zich met dit boek af tegen de al te rationele ethiek die de boventoon voert in ethische debatten

De Dijn benadrukt de complexiteit van ethische vraagstukken zonder in fatalisme of relativisme te vervallen