Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Heimwee naar iets moois en groots

Cultuur

Cokky van Limpt

Review

Filosofie, magie, alchemie, astrologie, botanica en heelkunde: de hermetische traditie is van alle markten thuis. Jacob Slavenburg bracht haar geschiedenis in kaart. Advies: pluk de pioenroos als de maan aan de hemel staat. En draag er een hanenkam bij.

Tien jaar lang verzamelde cultuurhistoricus Jacob Slavenburg alles wat hij vinden kon over Hermes Trismegistus en filosofische traditie die naamdrager is van deze mythische gestalte. Twee jaar zat hij achter zijn schrijftafel. Resultaat: het eerste overzichtswerk dat de volledige geschiedenis van de hermetica beschrijft, zonder hiaten in de tijd: van de oorsprong in het oude Egypte tot heden.

Slavenburg zou nooit aan dit immense onderzoeksproject zijn begonnen, wanneer het onderwerp behalve een wetenschappelijke niet ook een persoonlijke snaar had geraakt. Toen hij vijftien jaar geleden de hermetische geschriften voor het eerst onder ogen kreeg, had hij de ervaring 'alsof een heimwee naar iets heel moois en groots werd opgelost'. Hij kwam door de teksten in aanraking met het antieke levensgevoel, dat hem bijzonder aansprak.

,,Het aantrekkelijke van het hermetisme is voor mij dat het ontzettend religieus is, maar niet kerkelijk. De hermeticus heeft respect voor alle onderdelen van de schepping en beschouwt het als de hoogste religie, goed te leven. In het Corpus Hermeticum, een van de belangrijkste bronteksten van de hermetische filosofie, brengt leraar Hermes Trismegistus dit tegenover zijn zoon en leerling Tat zo onder woorden: Er is maar één eredienst waarmee God gediend wordt: een goed mens te zijn.'

Dat respectvol omgaan met mensen, dieren, planten en dingen vloeit logisch voort uit het magische, holistische wereldbeeld van de hermetici. In essentie houdt dat in dat álles wat is, zowel in de macro- als in de microkosmos, ontstaan is uit het (of de) Ene en vanwege die gedeelde oorsprong in een onverbrekelijke en spiegelbeeldige samenhang met elkaar bestaat. Antiek gedachtegoed dat zich laat samenvatten in twee bekende hermetische adagia: 'zo boven, zo beneden' en 'de mens is een sterfelijke god en God is een onsterfelijk mens'.

,,Indianen zijn zich nog bewust van die verbondenheid. Als zij bijvoorbeeld een tak willen afzagen van een boom, vragen ze eerst toestemming aan de boom. Wij vinden dat belachelijk, omdat we onder invloed van het Verlichtingsdenken met zijn mechanistische wereld- en godsbeeld de dieren, planten en dingen buiten onszelf hebben geplaatst. We zijn dat gevoel van onderlinge verbondenheid kwijtgeraakt. Daarom gaan we ook zo absurd met de natuur om. Dieren zijn dingen geworden, die je kunt opruimen.' De auteur wijst weemoedig naar het dijkje aan de overkant van zijn rietgedekte woonboerderij in Blokzijl, waar hij 's ochtends de pinken placht te begroeten, voordat de dames tijdens de BSE-crisis werden geruimd.

Toch vertolkt 'de religie van de heelheid en de eenheid' volgens Slavenburg een universeel levensgevoel dat altijd ergens in het bewustzijn van de mens is blijven sluimeren. ,,Kijk bijvoorbeeld naar de Harry Potter-hype: daarmee is de magie weer helemaal terug. Maar ook in de wetenschap signaleer ik verschuivingen. Men is gestoten op de grenzen ervan. Voor veel wetenschappers was het bijvoorbeeld een hele schok, toen het kwantumfysische onderzoek uitwees dat atomaire verschijnselen niet los van de waarnemingsmethode kunnen worden beschouwd. Dat, met andere woorden, de persoon van de onderzoeker het proces en de uitkomst van het onderzoek beïnvloedt.'

Juist in de natuurkunde, waar God vakkundig was doodgemaakt, komt Hij toch weer voorzichtig om de hoek kijken, signaleert de auteur. ,,De theorie van de Big Bang, die uitgaat van een vanuit een oerknal ontstaan dynamisch uitdijend universum met een organische correlatie tussen hemellichamen, is in feite exact hetzelfde als wat de hermetici zeggen. Maar als je dan opmerkt dat dat organische verband op álle niveaus opgaat en dat astrologie dus zo vreemd nog niet is, kijkt men je ineens raar aan.'

Net als de Big Bang-aanhangers beschouwden de hermetici de kosmos als een levend, organisch geheel, maar anders dan de eersten kenden zij een goddelijk aspect toe aan de kosmische energieën. De sterren, planeten, dierenriemtekens en zelfs de graden ervoeren zij als de uiterlijke 'gezichten' van goddelijke krachtvelden. Deze krachtvelden correspondeerden met krachtvelden in en om de mens zelf. Iedere mens diende af te rekenen met de kwade invloeden van al die als godheden ervaren hemellichamen. De weg die de hermetici daarbij wezen, is die van zelfkennis vergaren en transformeren.

De bekendste door de eeuwen heen behouden gebleven hermetische geschriften zijn het Corpus Hermeticum, de Asclepius en een bloemlezing van hermetische citaten, opgetekend door de 5de-eeuwse filosoof Joannes Stobaeus. Maar de hermetica omvat oneindig veel meer dan deze filosofische verhandelingen. Vanaf de vierde eeuw voor het begin van onze jaartelling zijn hermetische geschriften bekend over onder meer magie, alchemie, astrologie, heelkunde en botanica en hun wonderlijke onderlinge verbindingen. Slavenburg volgt al deze terreinen van de hermetica door de geschiedenis heen en lardeert zijn overzicht royaal met tekstfragmenten, zodat de lezer rechtstreeks kennis kan maken met het hermetische levensgevoel dat uit de teksten spreekt.

De pioenroos was, zo blijkt uit verschillende hermetische teksten en receptenboeken, een wonderbaarlijke plant waarvan elk onderdeel bruikbaar was voor het bestrijden van de meest uiteenlopende aandoeningen. Ook voor het brengen van voorspoed kon de plant dienstig zijn, zo blijkt uit de volgende oude hermetische tekst:

'De plant van de Maan is de pioenroos; bij de mensen uit Italia heet ze maanplant. Pluk ze als de maan aan de hemel staat, reciteer de (voorgeschreven) gebeden, roep de engelen aan en ook de uren, de maanden, de wind en het teken van de maan - dat is Kreeft.

Als je er een hanenkam bij op het hoofd draagt, geeft de plant de volgende voordelen: alle zaken waarmee je je bezighoudt zullen snel totstandkomen en in al je ondernemingen zal je koers goed zijn...'

Een fraai voorbeeld van hoe in de allesomvattende hermetische levensfilosofie 'boven' en 'beneden' met elkaar samenhangen.

,,Het zien van die verbindingen tussen micro- en macrokosmos en het gevoel van een samenhang daartussen is kennelijk zó ingebed in het menselijk bewustzijn, dat het tot ver na de Renaissance -waarin de magie juist herleefde- heeft geduurd voordat het magische wereldbeeld had afgedaan. Pas in de tijd van de Verlichting, historisch gezien dus nog maar heel kort geleden, is magie in een kwaad daglicht terechtgekomen.'

,,Inderdaad, de new-agebeweging met haar holistische wereldbeeld komt niet zomaar uit de lucht vallen, ze grijpt terug op dat oude levensgevoel van voor de Verlichting. Maar de hermetische geschriften leggen de samenhang tussen alles wat is wel wat fundamenteler uit dan die boekjes van tegenwoordig', vindt Slavenburg. ,,Bovendien belooft new age een eenvoudige en snelle weg-naar-het-licht-toe. Ze ontkent de duistere kanten van het bestaan, in tegenstelling tot het hermetisme, dat licht en donker als antipolen ziet en bepaald geen gemakzuchtige weg naar de synthese aanbiedt.'

Jacob Slavenburg voorziet de lezers van zijn historisch resumé der hermetica zo overvloedig van informatie, teksten en analyses van wat die hermetische mens bezielde, dat zij na lezing niet meer zullen zijn als de domme toeristen uit deze klaagzang van Hermes Trismegistus in de Asclepius:

O Egypteland,o Egypteland.

Uw goden zullen een mythe

uit vervlogen tijden worden.

Uw goddelijke liturgieën,

diep indrukwekkende plechtigheden

en heilige openbaringen

zullen voor het nageslacht

ongeloofwaardige hiërogliefen zijn,

die in steen gebeiteld zijn

en door toeristen worden aangegaapt.

Deel dit artikel