Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Harmonie, met de dweil bevochten

Cultuur

Sandra Kooke

Review

Filmregisseur Peter Greenaway en componist Louis Andriessen schreven voor de tweede maal samen een opera. Na de gewelddadige opera 'Rosa, a horse drama' uit 1994 gaat woensdag 'Writing to Vermeer' in première. Een opera over harmonie geïnspireerd door de vrouwen die Vermeer schilderde. Regisseur Saskia Boddeke maakte er een drama van, waarin Vermeers huislijke rust met de dweil wordt verdedigd tegen de roerige buitenwereld.

Het toneel is zwart-wit geblokt: de tegelvloeren van Vermeer. Op het toneel boenen vrouwen, ze kloppen kleden, sjouwen met tafels en stoelen. Ze tonen het dagelijks leven van vrouwen, hun huislijke beslommeringen: een verjaardag, een kind dat van de trap valt.

Johannes Vermeer (1632-1675) schilderde een vrouwenbestaan vol rust en huislijkheid. Op veel van Vermeers schilderijen zien we vrouwen brieven schrijven of lezen. Waar Vermeer stopte ging Peter Greenaway door. Wat stond er in de brieven? Wat dachten die vrouwen? Wat gebeurde er buitenshuis? Want terwijl Vermeer in zijn atelier zijn propere, ordelijke vertrekken schilderde, teisterden ongelukken en oorlogen de stad Delft. In het laatste kwart van de zeventiende eeuw sloegen protestanten en katholieken elkaar de hersens in, werden de gebroeders de Witt opgehangen en deed een doorgestoken dijk het land onder water lopen.

Voor de opera 'Writing to Vermeer' schreef Greenaway gefingeerde brieven van Vermeers vrouw, schoonmoeder en model. Ze schrijven die brieven aan Vermeer die enkele weken op reis is naar Den Haag. De liefde voor hem spat eraf. Vrouw, schoonmoeder en model eindigen hun brief steevast met 'because I love you' (Omdat ik van je hou) of 'Yours with every sign of love' (In liefde met jou verbonden). Een beetje een mannenfantasie, zei Greenaway zelf over het libretto.

Bij die scènes schreef Louis Andriessen misschien wel de lieflijkste muziek die hij ooit heeft gemaakt. Hij had al eerder aangekondigd dat de muziek bij deze opera totaal anders zou zijn dan die bij zijn vorige opera 'Rosa, a horse drama'. Als Rosa, het rauwe verhaal over de moord op een componist, het brutale zoontje was, zou 'Writing to Vermeer' het fragiele, beeldschone dochtertje worden.

Andriessen is op zoek gegaan naar een zeventiende-eeuwse klank. De orkestbezetting lijkt op die van een barokorkest, met veel strijkers, twee harpen en gitaren. Er is slechts een bescheiden blazersgroep. Op verschillende momenten zijn flarden van oude volksliedjes te horen, die we kennen van de variaties die Jan Pieterszoon Sweelinck erop maakte, zoals Ick voer al over Rhijn en Malle Sijmen.

Vooral in het begin roept Andriessen de melancholieke sfeer op die samenhangt met het schrijven naar een verre geliefde. Maar met name in de tweede helft van de opera dringt de gewelddadige buitenwereld zich toch op in de muziek bij de brieven, zij het niet zo extreem als in Rosa. Andriessen heeft, naar eigen zeggen, zijn best gedaan 'mooie' muziek te maken. Hij werkte met afbeeldingen van schilderijen van Vermeer op zijn bureau en werd verliefd op diens blauw. ,,Waar het woord blauw in de tekst staat, heb ik mijn best gedaan een extra mooi akkoord te laten klinken.''

De huislijke scènes worden doorsneden door gebeurtenissen uit de buitenwereld: een kerkgang, een explosie, de dijkdoorbraak. Terwijl achter hen het videoscherm steeds gruwelijker taferelen uit het buitenleven toont, blijven de vrouwen onverstoorbaar zingen over kleine ongelukjes van de kinderen (Vermeer had er elf) en over de aanschaf van een rol linnen of van verf. Maar aan de muziek is te horen dat hun gedachten wel degelijk beïnvloed worden door wat er buiten gebeurt.

De muziek bij die buitenwereld is niet van de hand van Andriessen. Om de scheiding tussen binnen en buiten compleet te maken vroeg hij componist en oud-leerling Michel van der Aa met elektronische muziek de gebeurtenissen in klank weer te geven. Van der Aa gebruikte gewone geluiden die hij elektronisch manipuleerde. Zo horen we een explosie (op het filmdoek knalt het Delfts blauw uit elkaar) en kindergeluiden, maar dan geabstraheerd.

Regisseur Saskia Boddeke heeft de harmonie die spreekt uit de brieven van de vrouwen als uitgangspunt genomen. Boddeke: ,,Wil je harmonie en balans laten zien, dan moet je het afzetten tegen iets. Tonen hoe de harmonie uit balans raakt, is dramatisch interessant. Het huishouden van Vermeer was een warm nest. De familieleden hielden zielsveel van elkaar. Je ziet dat op diens schilderijen: hij gaf zijn vrouwen zoveel waardigheid en schoonheid mee. Dat moet met liefde zijn gemaakt. Hij is ook van geloof veranderd om met Catharina te kunnen trouwen. Dat was heel wat in die tijd. Dat betekende een breuk in de familie.''

De zeventiende eeuw was echter geen harmonieuze tijd. Het was gevaarlijk op straat. Er werden godsdienstige conflicten uitgevochten en er was een invasie van Fransen. In de opera verzetten de vrouwen zich tegen de angst en bedreigingen door de harmonie in huis te beschermen. Ze doen dat op typisch Hollandse wijze; door schoon te maken.

Boddeke: ,,In het buitenland schreef men met verbazing over de obsessie van Nederlanders voor reinheid. Er waren zelfs regels voor het schoonmaken: op welke dag je de vloer moest boenen of wanneer de kleden moesten worden geklopt. Het schoonmaken heb ik gebruikt als symbool voor hun strijd tegen de aanval op hun harmonieuze bestaan.''

,,Maar je ziet dat ze het niet winnen. Bij elke gebeurtenis in de buitenwereld dringt vloeistof hun huis binnen: water, vernis, melk of bloed. Als de gebroeders de Witt worden opgehangen, ligt er een plas bloed in hun huis. Op het laatst is het echt een bende. Desondanks houden de vrouwen zich groot. Terwijl ze het bloed opdweilen, zingen ze: 'Dear Johannes, we are all well' (Lieve Johannes, we maken het goed).''

Het lijkt erop dat de vrouwen het onderspit delven. Maar zo heeft Boddeke het niet bedoeld. De vrouwen strijden, maar hier is sprake van een overmacht. Boddeke: ,,De vrouwen behouden hun waardigheid. Ik heb ze niet als zielige musjes willen afbeelden. Bovendien is het geen strijd van vrouwen tegen mannen. Het gaat over het verlangen naar harmonie en over alles wat dat bedreigt. Mannen hebben ook behoefte aan balans, aan een plek waar ze zich goed voelen. Ieder mens heeft dat.''

,,Toevallig staan de vrouwen binnen en komt de bedreiging van buiten, van mannen. Zo was het leven in die tijd georganiseerd. Maar ik heb expres vrouwen laten figureren als Franse soldaten. Dat zie je als toeschouwer niet - sommigen hebben zelfs een snor opgeplakt gekregen - maar voor mij was het belangrijk om mannen en vrouwen niet tegenover elkaar te zetten.''

Boddeke, die regelmatig een artistiek koppel vormt met Peter Greenaway, zegt weinig te kunnen met diens opmerking dat 'Writing to Vermeer' een mannenfantasie is. ,,We hebben hier zelfs iemand gehad die beweerde: zie je wel, de man is uit huis en het gaat mis. Peter mag zijn fantasie hebben, ik heb de mijne. Ik vind alles best zolang vrouwen maar waardig worden afgebeeld.''

Deel dit artikel