Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Grappig, charmant en bescheiden: Martine Bijl (1948-2019)

Cultuur

Isabel Baneke

Martine Bijl in 2004 bij de heropening van theater Carré in Amsterdam. © ANP

Zingen, musicals vertalen, cabaret, acteren, presenteren, boeken schrijven: Martine Bijl had talloze talenten, maar bleef desondanks twijfelen aan haar eigen kunnen. Vorige week overleed ze aan de complicaties van de hersenbloeding die haar in 2015 trof.

Zittend naast haar bed deed ze haar dagelijkse serie rek- en strekoefeningen. Martine Bijl had de opnames van ‘Heel Holland Bakt’ net afgerond en was die zonnige septemberochtend in 2015 intens tevreden met zowel zichzelf als haar leven. ‘Maar toen gebeurde het. Achter mijn ogen knapte een ballonnetje. In de verte riep Berend mijn naam.’

Lees verder na de advertentie

Het bleek een hersenbloeding. Aan de complicaties daarvan is Bijl vorige week donderdag op 71-jarige leeftijd overleden. Een woordvoerder van de familie maakte maandag bekend dat tekstschrijver, actrice en zangeres is heengegaan in haar atelier in Maarssen, in het bijzijn van haar familieleden.

Over het drama dat haar vier jaar geleden plotsklaps overkwam, maakte Bijl zelf het boekje ‘Rinkeldekink’, dat in 2018 uitkwam. Ingehouden komisch, ontroerend en elegant beschrijft ze daarin haar worstelingen tijdens de revalidatie. Ondanks haar tegensputterende lijf en brein blijken de twee talenten die Bijls eindeloos lange carrière tekenden - haar taalvermogen en humor – onaangetast door de hersenbloeding.

Dromerig

Bijl dook al op jonge leeftijd op in de krantenkolommen. De dochter van een doktersgezin, in 1948 geboren in Amsterdam-Zuid, was zeventien toen ze via een optreden op een schoolfeest een platencontract binnensleepte. Die eerste jaren kenden haar bewonderaars Bijl als het bleue zangeresje van chansons, dromerig struinend door boomgaarden in videoclips in zwart-wit. Ondanks haar succes – voor haar vocale kunsten ontving Bijl in 1968 een Edison - was het een periode die ze later zou beschrijven als een tijd waarin ze ’in de trein zat en naar buiten keek’.     

Bij het grote publiek brak Bijl door toen ze als panellid aantrad bij ‘Wie van de drie?’, een spelletjesprogramma dat in de jaren zeventig wekelijks miljoenen kijkers naar de televisie lokte. In 1975 kreeg ze haar eigen tv-show, geregisseerd door Ralph Inbar. In ‘Martine’, waarvoor ze in 1980 een Gouden Televizierring ontving, bracht ze liedjes en sketches die ze samen schreef met Henk van der Molen, haar bijna dertig jaar oudere mentor die zijn vrouw in de jaren zestig verliet voor de indertijd negentienjarige Bijl.

Bijl wilde meer met haar droge humor. Begin jaren tachtig kwam ze met een solo-theatervoorstelling waarin ze met scherpe teksten het beeld van het lieve, blonde meisje aan gruzelementen sloeg, weet komiek, schrijver en radiomaker Vincent Bijlo. Hij noemt het lied ‘Een Kleine ingreep’, geschreven rond 1985, over een vrouw die plastische chirurgie laat doen:

“Nou mijn man vond het fantastisch mijn gezicht was weer elastisch
Niks geen rimpels niks geen vouwen, net zo glad als bij ons trouwen
Maar toen zei dus een vriendin het is wel gek
Maar je kop past nu niet goed meer bij je nek.”

“Dat lied zit ontzettend goed in elkaar qua ritme en rijmschema”, stelt Bijlo. Na de onewomanshow ‘Martine’ volgden nog drie shows, mede geschreven door Youp van ’t Hek en Jos Brink. “Bijl voelde de tijdgeest daarin scherp aan, ze kwam vaker met onderwerpen die pas veel later gemeengoed werden.”

Groenten

Ook anderszins breidde Bijl haar oeuvre die jaren uit. Zo werd ze in 1986 het gezicht van groenten in een potje. In drie decennia is de oer-Hollandse Bijl in meer dan veertig reclamespotjes van HAK te zien geweest, vrijwel altijd vergezeld door meneer De Haan en met teksten die veelal uit haar eigen pen kwamen. Over perziken in een potje vertrouwde ze de kijker schalks toe: ‘Als ik zo’n zacht huidje had, ging ik ook meteen achter het raam zitten.’

Ondanks haar populariteit zocht Bijl steeds meer de luwte op. Ze was perfectionistisch en twijfelde aan haar eigen kunnen, op het faalangstige af. Al had ze haar cabaretvoorstelling al tweehonderd keer gespeeld, zo verklaarde regisseur Berend Boudewijn in de aflevering ‘Opium Special: Martine Bijl’ in 2014, dan nog zat ze elke middag in de keuken haar teksten te prevelen, uit angst dat ze ’s avonds een woordje verkeerd zou zeggen. ‘Ze is bang voor een negatief oordeel van het publiek.’

Boudewijn was de man voor wie Bijl haar partner Henk van der Molen in 1990 na 23 jaar verliet. Die beslissing leidde tot een huwelijk dat tot haar dood zou duren, maar ook tot slechte ervaringen met de roddelpers, gebeurtenissen die Bijl nog verder van de schijnwerpers vandaan dreven.

Kaskrakers

Achter de schermen schreef en vertaalde ze boeken. Ook bewerkte Bijl diverse buitenlandse televisieseries als ‘Het Zonnetje in Huis’, waarin ze ook zelf acteerde, en ruim een dozijn musicals. Daar zaten kaskrakers tussen als The Lion King, 42nd Street, Beauty and the Beast, Tarzan en Mary Poppins. Samen met Seth Gaaikema werd ze gerekend tot de beste vertalers in het genre. Ze won driemaal een Musical Award voor haar vertalingen; voor Aida, La Cage Aux Folles en Billy Elliot de Musical.

Ook wat betreft haar vertaalwerk was Bijl perfectionistisch. “Ik ben een eenzame ploeteraar”, zei ze in 2009 in Trouw, in alle bescheidenheid die haar kenmerkte. “Ook al komt er op sommige dagen geen woord uit, ik moet gewoon achter mijn tekstverwerker blijven zitten, dan kookt het toch voort. Misschien komt het dan overmorgen.”

Martine Bijl met Johnny Kraaijkamp Sr. en Johnny Kraaijkamp Jr. in Het zonnetje in huis. © ANP

Bijl vertaalde veel musicals voor Joop van den Ende Theaterproducties, dat inmiddels Stage Entertainment heet. Directeur Albert Verlinde is geschokt door de dood van Bijl. “Haar overlijden is een groot verlies voor Nederland en de showbizzwereld. Bijl was enorm creatief als vertaalster van musicals. Van ‘The Circle of Life’ uit The Lion King maakte ze bijvoorbeeld: ‘Alles wat ademt en leeft’.”

Aan haar teksten hoef je eigenlijk niets te veranderen, gaat Verlinde verder, ze blijven met de jaren goed. “Je hebt geen moment heimwee naar het Engelstalige origineel. De verzorgde taal stond voor haar altijd voorop, ook als ze op tv presenteerde. Ze sprak eigenlijk alsof ze ter plekke een column schreef. Dat gaan we echt missen.”

Met haar musicalvertalingen bereikte Bijl een miljoenenpubliek, zij het vanachter de coulissen. Op het scherm zagen mensen de veelzijdige vrouw voor het laatst vlak voor haar hersenbloeding vier jaar geleden, bij kijkcijferkanon ‘Heel Holland Bakt’. Nuchter, wezenlijk geïnteresseerd én met de kenmerkende dosis humor ontfermde Bijl zich daarin over de thuisbakkers van Nederland. ‘Daar begint het gedonder al, Matthieu’s taart lekt.’

Lees ook:

Martine Bijl schrijft openhartig en humorvol over haar hersenbloeding

Ze zat haar ochtendgymnastiek te doen en was intens tevreden met zichzelf. De opnames van Heel Holland Bakt waren net afgerond, haar leven ‘liep als een zonnetje’. Maar toen gebeurde het, schrijft de populaire tv-presentatrice Martine Bijl (69): “Achter mijn ogen knapte een ballonnetje. In de verte riep Berend mijn naam.”

Martine Bijl: ‘Het liefst woon ik in een leeg wit kamertje, waar ik niks fout kan doen’

Eerst kreeg ze een hersenbloeding en daarna brak presentatrice, actrice en zangeres Martine Bijl (70) ook nog eens haar heup. Dus verhuisde ze van het revalidatiecentrum weer naar het ziekenhuis. Een voorpublicatie uit haar boek ‘Rinkeldekink’ .

Recensie: Het verplichte narcisme uit ‘Heel Holland Bakt’ en al die andere afvalraces

Wat is toch de kracht van tv-programma’s als ‘The Voice of Holland’, ‘Heel Holland Bakt’ en al die andere afvalraces, deze maand nog aangevuld met ‘Project Rembrandt’, een zoektocht naar de ‘allerbeste’ amateurschilder van Nederland?

Deel dit artikel