Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Gazelle en Blokker: Het verhaal van twee wankelende reuzen

Cultuur

Paul van der Steen

© ANP
Boekrecensie

Oud succes maakte familiebedrijven Gazelle en Blokker blind voor nieuwe ontwikkelingen. 

De wielersport won begin twintigste eeuw snel aan populariteit. Ook Gazelle waagde zich aan de productie van racefietsen, maar in de lichtgewichtmodellen van de concurrentie zag de fabriek in Dieren niets. Haar merk stond voor kwaliteit en degelijkheid. Dat idee bleef in het bedrijfs-DNA verankerd. Pas in de jaren zestig begon Gazelle onder druk van buitenlandse concurrentie eveneens goedkopere modellen op de markt te brengen. Toen was het eigenlijk al te laat. Het tij viel niet meer te keren.

Lees verder na de advertentie

‘Een eeuw in versnelling. Hoe de fiets voor een maatschappelijke revolutie in Nederland zorgde’ van Marian Rijk is een van de twee onlangs verschenen boeken over de saga van twee oer-Nederlandse bedrijven. In ‘Blokker. Hoe het imperium de familie ontglipt’ van NRC-journalisten Teri van der Heijden en Barbara Rijlaarsdam gaat het ook over heilig geloof in de oude succesformule en te laat anticiperen op de veranderingen. Blokker wilde almaar groeien. Op die manier kon het detailhandelsimperium ontstaan waartoe onder meer ook Xenos, Leen Bakker, Bart Smit en Intertoys behoorden. Ruim inkopen was bovendien het devies, want een klant mocht nooit worden afgescheept met ‘Hebben we niet op voorraad’. Inkoopprijzen gingen vaak te hoog de boeken in, zodat aan het einde van het jaar overschotten konden worden gepresenteerd. Het werkte lange tijd. Ondertussen onderschatte de leiding de opkomst van internet (de folders en winkels van Blokker zouden onweerstaanbaar blijven voor de klant) en opkomende concurrenten als Action.

Verwerben, vererben und verderben, is de korte samenvatting van de opkomst en ondergang van familiebedrijven. Een eerste generatie bouwt een onderneming op, en een tweede of derde generatie weet alles vaak in een nog duizelingwekkender tempo te verknoeien. In het geval van Gazelle en Blokker liggen de zaken anders, op zijn minst een stuk genuanceerder.

Nooit een klant afschepen met ‘hebben we niet op voorraad’

Hendrik Kölling, een van de Gazellemannen van het eerste uur, verbaasde zijn familie nog soms met impulsieve besluiten zoals een overhaast huwelijk en een verrassende en bijna even snel weer teruggedraaide benoeming. Maar over het algemeen gingen de Köllings en de Breukinks (grootvader en vader van wielrenner/ploegleider Erik Breukink) behoorlijk eensgezind en verantwoordelijk om met hun fietsenfabriek, ontstaan uit het rijwielhandeltje van postbode Willem Kölling anno 1892. En als er al eens wat was, dan werden de plooien veelal in zondags familieberaad gladgestreken.

Als derde generatie in het ooit door hun grootvader in Hoorn met één winkeltje begonnen concern zorgden Jaap (1942-2011) en Ab Blokker (1945) juist voor de grote groei naar een holding van imponerende omvang. De broers waren tegenpolen. De gereserveerde Ab deed België en reisde graag naar China om daar inkopen te doen. De uitgesproken, charismatische Jaap bleef dol op de grote merken. Ze waren tot elkaar veroordeeld, botsten geregeld, maar bleven naar buiten toe altijd één front vormen.

Jaap Blokker oogstte waardering en prijzen met zijn handelwijze, maar liet tegelijkertijd weinig ruimte voor anderen. Hij bepaalde veel. Beoogde opvolgers van buiten de familie werden binnengehaald om vervolgens weer te worden weggestuurd. Eigenlijk duldde hij weinig ander leiderschap in zijn schaduw. Toen Blokker de dood in de ogen keek, wees hij in allerijl zijn neefje Roland Palmer aan. Die gaf leiding tot de raad van commissarissen hem in 2015 wipte.

Van der Heijden en Rijlaarsdam concentreren zich op de laatste decennia van Blokker. De twee journalisten nemen de lezer mee naar de binnenkamers. Karakters en bedrijfscultuur komen tot leven. Ze beschrijven hoe Jaap Blokker geregeld meedraaide in filialen en dan de prijzen van producten uit zijn hoofd bleek te weten. Een van zijn liefhebberijen was het tuinkabouterassortiment waarover hij persoonlijk overlegde met de ‘createur’ die ze exclusief voor Blokker ontwierp. De directie van de Blokkerwinkels wilde er tienduizend bestellen, maar Jaap was er zo weg van dat hij een order uit liet gaan voor dertigduizend kabouters. De magazijnen stonden nog jaren vol met de mannetjes die op het laatst voor € 2,- in plaats van de aanvankelijke € 9,95 werden verkocht.

Een echte noodlotstragedie ontvouwt zich in de hoofdstukken over de periode na Jaap Blokkers dood waarin vers aangetreden managers oude weeffouten in rap tempo willen herstellen en wel heel erg drastische en snelle vernieuwingen doorvoeren. Dat leidt tot vervreemding bij de klanten, maar misschien nog wel meer bij medewerkers. Alles leek op de schop te gaan. Ze waren bovendien gewend dat trouw met trouw werd beloond. Nu moesten inkopers opeens category managers gaan heten en op hun eigen functie gaan solliciteren.

Ook Rijks boek is vooral een bedrijfsgeschiedenis, hoewel titel en ondertitel een veel bredere aanpak suggereren. De auteur plaatst de groei van Gazelle wel geregeld tegen de achtergronden van de ontwikkelingen rond het rijwiel. Van een hebbeding voor de welgestelden werd het een volksvervoermiddel. Alleen tussen 1919 en 1924 verdubbelde het aantal van een naar twee miljoen exemplaren. Ondanks het vermelden van dat soort feitjes blijft het ook na ‘Eeuw in versnelling’ wachten op een goed boek dat de geschiedenis en achtergronden van de meest fietsende natie ter wereld fijn op rijtje zet.

Wat betreft de Gazellegeschiedenis voldoet de eerste helft van het boek prima. Daarin vertelt Rijk meeslepend over de manier waarop de nazaten van een Duitse immigrant, die in het oosten van Nederland zijn geluk zocht als molenaar, een succesvol bedrijf opzetten. ‘Eeuw in versnelling’ schiet tekort in de tweede helft. In een relaas van bijna 280 pagina’s beslaat de verkoop aan het Britse Raleigh in 1971 en de aanloop ernaartoe maar een bladzijde of vijftien. Alsof de worstelingen het eerdere glorierijke verhaal niet in de weg mogen zitten.

Marian Rijk: Eeuw in versnelling. Hoe de fiets voor een maatschappelijke revolutie in Nederland zorgde (Ambo|Anthos; 288 blz. € 20). 

Teri van der Heijden & Barbara Rijlaarsdam: Blokker. Hoe het imperium de familie ontglipt (Ambo|Anthos; 264 blz. € 20). 

Deel dit artikel

Nooit een klant afschepen met ‘hebben we niet op voorraad’