Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Filloy laat bedelaars stelen voor goede doel

Cultuur

Ilse Logie

Review

Vijf jaar geleden verscheen bij de moedige uitgeverij Coppens & Frenks de uit 1934 daterende roman 'Op Oloop' van de volslagen onbekende Argentijnse auteur Juan Filloy. Een primeur, aangezien deze Nederlandse vertaling de allereerste ter wereld was, en tevens een verjaardagspresentje voor Filloy, die in 1994 precies honderd werd.

'Op Oloop' beschrijft een dag uit het leven van de Finse controlefreak Optimus Oloop, die op een ochtend zonder aanwijsbare reden op drift raakt, zijn dwangmatige leefregels overboord gooit en de volgende morgen aan de gevolgen van deze drastische ontregeling van zijn voorheen haarfijn getimede bestaan sterft. De roman bevreemdde maar maakte grote indruk, zoals alles wat Filloy, die intussen zo'n zestig boeken op zijn naam heeft staan, aan het papier toevertrouwt. Alleen al de keuze van de hoofdfiguur wekte verbazing. Hoewel er haast geen bevolkingsgroep te bedenken valt die niet door immigratie in Argentinië is terechtgekomen, ontbreken de Finnen.

Uitgerekend zo'n Fin nu voert Filloy ten tonele, zodat die meteen symbool staat voor het onbekende. In het pasvertaalde 'De bende' (oorspronkelijk uit 1937) gooide Filloy het over de tegenovergestelde boeg. Hier fungeren zeven door het lot bij elkaar gebrachte zwervers - zeven zoals het aantal letters waaruit de titels van al zijn boeken bestaan - als een op de spits gedreven staalkaart van de Argentijnse verscheidenheid. En al hebben de heftige aanvaringen die uit zoveel verscheidenheid zijn voortgekomen, het land opgezadeld met politieke chaos, op literair vlak hebben ze alvast vruchten afgeworpen.

De zeven bedelaars komen uit alle hoeken van de wereld. Zo zijn er Fortunato, gewezen bankdirecteur uit Tsjechië; de onverzettelijke, in horloges gespecialiseerde Zwitser Longines; de islamitische theoreticus Katanga; de aan seks verslaafde Oude Liefde en de vurige Uruguayaan Aparicio. Stuk voor stuk hebben ze hun eigen achtergrond en temperament meegebracht. Zelden zijn ze mals voor elkaar, en toch gaat het welslagen van hun collectieve onderneming hen ter harte.

Te oordelen naar Katanga's credo - hij neemt zich voor 'de dood te overwinnen in het licht van het naderend terugtreden van het leven' - bezit deze een hoog metafysisch gehalte, ook al laten de concrete avonturen van de zeven vaak anders vermoeden. Dit contrast tussen hooggestemde idealen en aardse daden, die voortdurende kantelingen van het verhaal maken het ongrijpbaar. Een schelmenroman kan 'De bende' bezwaarlijk genoemd worden; daarvoor ligt de nadruk te veel op de schijnbaar niet ter zake doende uitweidingen die het handelingsverloop stremmen, en is de stijl te doorwrocht. Voor een ideeënroman is het boek dan weer te dynamisch.

Na hun gefortuneerde collega-bedelaarster Freya Bolitho een groot geldbedrag afhandig te hebben gemaakt is de zevenkoppige bende op de vlucht geslagen richting bergen en Córdoba. Het wordt een bizarre reis door het rijkgeschakeerde Argentijnse landschap en 'langs andermans idealen'. Het aanvankelijke plan van de bende is de staking van de bouwvakkers te financieren die op het punt staat gebroken te worden. Zodra dit engagement tot een goed einde is gebracht, zoeken ze een nieuw doel. Telkens is het hen te doen om het bestrijden van machtsmisbruik, waarvan de geringste opstoot hun verontwaardiging opwekt.

Tegelijkertijd moeten de zeven al hun sluwheid aanwenden om niet in handen van de politie te vallen. Nooit echter verliezen ze hierbij hun belangstelling voor de figuren die hun pad kruisen. Zowel de zwaarmoedige Don Rufo als de voortvluchtige kruidendokter of de maanzieke pensionhoudster Doña Visitación ontlokken de verteller rake typeringen. Zijn psychologische diagnose is vaak trefzeker. Wanneer bijvoorbeeld Katanga een voorbijganger ontmoet die hij onmiddellijk mag, merkt de verteller op dat het net is als bij het opensnijden van meloenen: 'in het kortstondig doorsijpelen van zijn opvattingen herkende Katanga meteen het smakelijke, rode vruchtvlees'.

De ongerijmde situaties waarin de zeven belanden geven op hun beurt aanleiding tot knotsgekke debatten, puntige reflecties, staaltjes van welsprekendheid of van beschimping, naar gelang van het personage dat aan het woord is. Om de haverklap worden geestige aforismen rondgestrooid: toeristen zijn 'smokkelaars van het landschap', de last die bewondering iemand bezorgt wordt omschreven als 'een soort gonorroe die je krijgt door contact met andermans ambities'.

Tegen de kracht van de verwensingen van de gedupeerde Freya Bolitho blijken de zeven echter niet opgewassen. Wanneer een van hen sterft brokkelt de onderlinge solidariteit snel af. De symbiose in de groep is zoek en het einde nabij. Met het verdeelde geld stellen ze nog een laatste daad van edelmoedigheid. Een fascistisch complot dat Argentinië en heel Zuid-Amerika in de macht van nazi-Duitsland dreigt te brengen wordt op de valreep door het zwerversvernuft verijdeld.

Deze profetische ontknoping doet sterk terugdenken aan het tweeluik 'De zeven gekken/De vlammenwerpers' - respectievelijk uit 1929 en 1931 - van de eveneens Argentijnse auteur Roberto Arlt, dat ook door Coppens & Frenks in het Nederlandse taalgebied werd geïntroduceerd. Hoewel Filloy op het kruim van zijn schrijvende landgenoten invloed heeft uitgeoefend (zeker op Borges, Marechal en Cort zar) springt zijn verwantschap met Arlt wel bijzonder in het oog.

Omdat Filloy, die al zijn hele leven lang in de provinciestad Río Cuarto woont, ver van het literaire gewoel van Buenos Aires, bijna al zijn werk pas op latere leeftijd en in eigen beheer heeft uitgegeven, valt onmogelijk uit te maken wie bij wie de mosterd haalde: hij bij Arlt of vice versa. Wat er ook van zij, ook Arlt liet in 'De zeven gekken' een sociale revolutie financieren door een netwerk van bordelen, ook zijn personages waren non-conformistische marginalen, ook hij waarschuwde voor op til zijnde fascistische samenzweringen.

Wat de vorm betreft gaat de vergelijking zo mogelijk nog meer op. Noch Arlt noch Filloy schuwen spreektaal of lunfardo (het slang van de hoofdstad), beiden hebben een voorkeur voor overdadige beeldspraak en hanteren een hoekige, enigszins abrupte stijl. Arlts metaforen roepen bij voorkeur een snelheidsroes op, bij Filloy 'jagen laaghangende wolken langs het firmament als huisvrouwen in barensnood', wapperen de losse vellen van een krant over de doornstruiken 'als de jassen van scholieren op een vrije dag' en kunnen blikken 'lopers van tederheid uitrollen' voor personages. Weliswaar is Filloy stukken erudieter en minder cynisch dan Arlt, maar ook zijn zwervers vallen met de regelmaat van een klok aan zwartgallige buien ten prooi.

Filloys romans hebben veel weg van reusachtige grabbeltonnen. Ze bestrijken de meest uiteenlopende betekenisvelden en situaties - nu eens groteske, dan nuchtere of ontroerende - en bevatten zowel parodiërende als plechtige en poëtische registers. Bij nader inzien vertoont de ogenschijnlijke chaos echter terugkerende motto's en principes, die als binnenrijmen optreden, en wordt er weinig aan het toeval overgelaten.

Zowel 'Op Oloop' als 'De bende' dragen de sporen van de Franse literatuur van het fin de siècle en van de historische avant-gardebewegingen, waar Latijns-Amerika in de jaren twintig van gonsde. Anderzijds wijst Filloys werk ook vooruit en kondigt het onder andere het speelse Oulipo ('Ouvroir de littérature potentielle') van een Queneau of een Perec aan.

Ondanks de vele aanwijsbare invloeden worden 'De bende' en zijn voorganger in de eerste plaats gekenmerkt door het onvervalste Filloy-stempel. De lectuur van de roman vergt inspanning en bij momenten raakt de lezer bedolven onder de lawine van woorden die over hem heen dondert. Maar veel vaker ziet die lezer zijn geduld beloond en beleeft hij plezier aan de altijd buitensporige, maar verrassend actuele hersenspinsels van de bendeleden, en aan de virtuoze manier waarop die in een taalkunstwerk gestalte hebben gekregen .

Deel dit artikel