Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Faustin Linyekula treft in de Bijlmer de voedingsbodem voor zijn stuk

Cultuur

Alexander Hiskemuller

Een fragment uit Sur les Traces de Dinozord van Faustin Linyekula © Steve Gunther
Holland Festival

Faustin Linyekula ging met voormalig nieuwslezeres Noraly Beyer op zoek naar verhalen in Amsterdam-Zuidoost. Als prominente, goed ingevoerde bewoonster nam Beyer de Congolees mee naar galeries en buurthuizen die in cultureel opzicht belangrijk zijn voor de Bijlmer, de wijk met meer dan 130 nationaliteiten die in 2018 vijftig jaar bestond. 

Zo begon de Congolese choreograaf, theatermaker en storyteller Faustin Linyekula aan zijn ‘opdracht’ als associate artist bij het Holland Festival. Dat hij iets wilde doen in nauw contact met de bewoners van de stad, was van meet af aan duidelijk. “Waar ik vandaan kom, is er geen sprake van gebouwen die je een theater zou kunnen noemen. Bij gebrek aan zo’n formele plek gaat theater allereerst over de relatie die je als theatermaker aangaat met het publiek, hoe je je verhoudt tot de gemeenschap. Zo wilde ik ook in Amsterdam graag werken.”

Lees verder na de advertentie
‘Ik wist: als ik met mijn werk wil verbinden, dan moet dat gebeuren in dit deel van Amsterdam’

Faustin Linyekula

In 2007 kreeg Faustin Linyekula de Prins Claus Prijs voor zijn werk in Congo en zijn, volgens de jury, ‘moed en vastberadenheid om op de koloniale geschiedenis te reflecteren’. In 2001 was hij na acht jaar ballingschap teruggekeerd naar een door interne conflicten verscheurd land om in Kinshasa zijn eigen dans- en kunstencentrum Studios Kabako op te richten. Centraal in zijn werk, waarin hij traditionele Afrikaanse dans- en muziekvormen vermengt met modern theater, staat de zoektocht naar de Congolese identiteit: hoe kun je blijven hopen na decennia van overheersing, oorlog en terreur?

Linyekula: “Ik probeer samenhang te scheppen in de brokstukken van het heden en het verleden. Afrikanen hebben geleerd om met de ogen van het Westen naar zichzelf te kijken, maar het moet mogelijk zijn om als zwarte onder de beperkende marges van de geschiedenis uit te komen. Of we het leuk vinden of niet, we zullen een verbindende context moeten creëren waar op een andere manier dan we gewend zijn over dit soort onderwerpen kan worden gesproken.”

Atlas van Amsterdam

Het sprak programmeur Annemieke Keurentjes enorm aan dat Linyekula als associate artist het festival als platform wilde gebruiken om op zoek te gaan naar verbinding. “Zijn opvatting is dat theater door de gemeenschap moet worden gedragen. Daarom wilde hij alles weten over de geschiedenis van Amsterdam, om plekken te vinden waar deze nieuwe verbindingen het best tot stand kunnen worden gebracht.”

Tijdens het bestuderen van de ‘Atlas van Amsterdam’ raakte Linyekula gefascineerd door het utopische idee achter de Bijlmer, ontworpen als ‘Stad van de toekomst’. Tijdens een tweede werkbezoek leidde ook Vincent Henar van de Surinaamse bigband Fra Fra Sound hem er rond. Linyekula: “Op straat zag ik vooral mensen met een migratieachtergrond. Ik constateerde dat ze op mij lijken en een wereld vertegenwoordigen die ik goed ken. Maar het is níet de wereld die ik zie wanneer ik naar het theater ga. Ik wist: als ik met mijn werk wil verbinden, dan moet dat gebeuren in dit deel van Amsterdam.”

In de Bijlmer sprak hij met bewoners over hun leven en de achtergronden van hun komst naar Nederland. Die een-op-een-contacten hebben de voedingsbodem gevormd voor ‘Parlement debout’, een bewegende theatrale ontmoetingstocht met tekst, muziek en dans. Hiervoor neemt Linyekula ook artiesten mee uit zijn Kabako-stal. Op verschillende stops in de Bijlmer wisselen de verhalen uit Congo en van de Bijlmer-bewoners elkaar af.

De titel ‘Parlement debout’ refereert aan de periode in de recente geschiedenis van Congo toen president Mobutu werd gedwongen andere politieke partijen toe te laten. Linyekula: “Er vond een democratische inhaalslag plaats: jonge mannen, werkloos en zonder geld om een krant te kopen, gingen bij krantenkiosken koppen snellen om over de nieuwste ontwikkelingen te kunnen discussiëren. ‘Parlement debout’ gaat over wat mensen belangrijk vinden om over te praten, maar wat doorgaans de kranten niet haalt.”

Mededogen

Volgens Annemieke Keurentjes maakt Linyekula verbinding met het publiek door niet in hokjes van traditionele kunstdisciplines te denken (zie kader). “Met name muziek, van Mozart en Frank Zappa tot Afrikaanse zang, is een toegankelijke ingang tot de thema’s van de voorstellingen. Linyekula legt de pijn bloot als het gaat over kolonialisme en hoe politieke beslissingen dagelijks leven beïnvloeden. Maar hij is eerder op zoek naar het aangaan van relaties dan naar provocatie. Zijn werk toont een diep mededogen.”

Vanuit dat oogpunt kunnen we in Nederland van theater uit Afrika ‘leren’, aldus Keurentjes. Dit geldt ook voor het werk van de andere associate artist in Holland Festival, de Zuid-Afrikaan William Kentridge. “Over het Nederlandse koloniale verleden wordt vaak gezegd dat we ‘de andere kant’ van de geschiedenis missen. Waarom worden die verhalen niet verteld? Theatermakers als Linyekula en Kentridge kunnen een spiegel zijn. Zij hebben een sterk ontwikkeld maatschappelijk bewustzijn. Als je je niet met elkaar kunt verstaan en samen geen hechte gemeenschap creëert, waar sta je dan? Voor hen is die vraag heel dringend.”

Om Linyekula’s manier van werken inzichtelijk te maken, toont het festival ook zijn sleutelwerk ‘Sur les Traces de Dinozord’, een muziek- en danswerk waarin de verhalen van Congolese vluchtelingen centraal staan, in het bijzonder dat van de politieke gevangene Antoine Vumilia Muhindo. De productie wordt nu uitgevoerd door een nieuwe cast van jonge performers uit Studios Kabako. Linyekula: “Hun kijk op de geschiedenis verbreedt ook mijn horizon. Theater maken gaat ook over vooruitkijken naar wat de toekomst kan brengen.”

Congo

Daarvoor is het noodzakelijk te weten waar je vandaan komt, zegt hij. En dat is voor iemand uit een voormalige kolonie geen eenvoudige kwestie. De nieuwe productie ‘Congo’ noemt Linyekula poëtisch ‘een poging om mijn eigen naam te herinneren’. Linyekula: “Congo is te groot om van een eenduidige Congolese identiteit te kunnen spreken. Je moet kijken wie je echt bent en waar je vandaan komt, maar óók onder ogen zien wat jouw aandeel is in de huidige situatie. Als je zegt ‘ik ben Afrikaan’, betekent dat voor sommigen dat je het koloniale verleden afwijst en je je hoofdzakelijk richt op de periode daarna. Maar Congo bestaat louter omdat Europeanen in 1885 hebben besloten dat het móest bestaan en het als zodanig aan België werd toegewezen. Als je de geschiedenis van het land écht wilt begrijpen, dan moet je veel verder gaan dan wat zich aan de oppervlakte aandient.”

‘Congo’ gaat over de dingen die in de vezels van een natie zitten, die je met je meedraagt, je identiteit bepalen, ook al heb je ze niet zelf aan den lijve ervaren of staan ze nergens beschreven. Drie Congolese performers, onder wie Linyekula zelf, gaan ernaar op zoek met dans, tekst en zang.

Linyekula: “‘Congo’ gaat over méér dan het vertellen van een verhaal. Het gaat over het ontwaken van vibraties en het creëren van atmosferen. De zangeres is afkomstig uit een deel van Congo dat een wreed slavernijverleden kent. Ze zingt liederen die daar van generatie op generatie zijn overgedragen. Middels haar stem bevraagt ze haar lichaam: wat herinnert het zich, wat kan het ons daarover vertellen? In hoeverre resoneert het slavernijverleden nog? Het is een intuïtieve manier om de geschiedenis te benaderen en verhalen op te diepen die belangrijk zijn. Het enige wat je hoeft te doen is ernaar luisteren.”

© Steve Gunther

Wat u zéker moet gaan zien

- ‘Parlement debout’ is een parade van verhalen uit Amsterdam en Congo over luisteren en gehoord worden, “te midden van het lawaai van de straat.”
1/6 in Amsterdam-Zuidoost (Gulden Kruispad/Kelbergenpad), deelname is gratis
- ‘Sur les traces de Dinozord’ is een politieke herinnering van Faustin Linyekula. De reis gaat langs verloren dromen en herinneringen aan oude vrienden in Kisangani, de stad waar Linyekula opgroeide, “en toont hoe de geschiedenis individuele levens tekende.”
4 en 5/6  in Internationaal Theater Amsterdam
- ‘Beautiful Me’ is een solo van choreograaf en danser Gregory Maqoma over de Zuid-Afrikaanse maatschappij en “de politieke macht zoals die nu heerst in de hele wereld.” Maqoma werkte met bewegingsmateriaal van Faustin Linyekula, Vincent Mantsoe en Akram Khan; “choreografen die in hun werk dans uit hun culturele traditie verweven met het westerse idioom.”
11 en 12/6 in Frascati
- ‘La danse de la rue 19’ is Jeannot Kumbonyeki’s reactie op 19 september 2016, toen er tijdens massale protesten in de Congolese hoofdstad Kinhasa doden vielen. De voorstelling beschrijft de menigte die zelfs onder uitzichtloze omstandigheden gewoon doorgaat, “om maar te laten zien dat ze bestaat.”
12 en 13/6 in Frascati
- ‘Congo, dat bestaat niet. Het is slechts een rivier en het grote bos’, schreef de Franse schrijver Éric Vuillard in zijn roman ‘Congo’. Linyekula brengt in dans, tekst en geluid een ode aan zijn thuisland.
14 en 15/6 in Frascati

Lees ook:

Dans overstijgt alles

De Congolese dansmaker Faustin Linyekula gebruikt zijn kunst om duiding te geven aan een gruwelijk verleden, maar vooral om de hoop te laten klinken op een betere toekomst. 

Poolse regisseur hoopt met Kafka-voorstelling op ‘heimwee naar de waarheid’

De conservatieve Poolse regering zette een stroman in als directeur van het meest vooruitstrevende Poolse theaterhuis. Regisseur Krystian Lupa beantwoordde deze kafkaëske situatie met een enscenering van Kafka’s boek ‘Het Proces’.

Stockhausens opera ‘aus LICHT’ is vooral ontzagwekkend

Vierhonderd musici in evenzoveel kostuums, vier klankregisseurs, vijftien camera’s, zestig vierkante meter aan LED-schermen, honderdtwintig microfoons en vier helikopters. Dat kan maar één ding betekenen: Stockhausen!

Deel dit artikel

‘Ik wist: als ik met mijn werk wil verbinden, dan moet dat gebeuren in dit deel van Amsterdam’

Faustin Linyekula