Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

En wie, te deksel, mag jij dan wel zijn?

cultuur

Johan ten Hove

Review

Welke klassiekers moeten we in de 21ste eeuw nog lezen? In juli haalt het kanon vier grote ontdekkingsreizigers van stal. Deze week is Henry Morton Stanley aan de beurt, de man die op 10 november 1871 dr. David Livingstone vond in het dorp Oejiji, aan het Tanganjika-meer in Oost-Afrika.

,,Doctor Livingstone, neem ik aan?'' Met deze laconieke begroeting van de ver-dwenen en door velen doodgewaande Britse zendeling-ontdekkingsreiziger David Livingstone is de Amerikaans-Britse journalist-ontdekkingsreiziger Henry Morton Stanley wereldberoemd geworden. Maar het korte gesprek tussen Stanley en een van de bedienden van Living-stone dat daaraan voorafging, is minstens zo mooi.

De toen dertigjarige Stanley, die wel vermoedde dat Livingstone in Oejiji zat, liet zijn karavaan het nodige misbaar maken en kwam met vliegende vaandels en daverende geweerschoten bij het dorp aan. Zodat het hele dorp uitliep, hetgeen ook de bedoeling was van ijdeltuit Stanley. Die kwam in Afrika nergens aan zonder dat het opzien baarde. Maar in al dat gedrang hoorde hij plotseling iemand in het Engels zeggen 'Goedemorgen, meneer'. Hij keek in een zwart, levendig en vrolijk gezicht, waarna zich de volgende conversatie ontspon. ,,En wie, te deksel, mag jij dan wel zijn?'' ,,Ik ben Soesi, de bediende van dr. Livingstone.'' ,,Wat! Is dr. Livingstone hier?'' ,,Jawel, meneer.'' ,,In dit dorp?'' ,,Ja, meneer.'' ,,Weet je het zeker?''

,,Heel zeker, meneer, ik kom net bij hem vandaan.'' (--) ,,En gaat het goed met de doctor?'' ,,Niet echt goed, meneer.'' (--) ,,Wel, Soesi, rennen, en vertel de doctor dat ik eraan kom.'' ,,Jawel, meneer'', en hij ging er als een gek vandoor.

Stanley geeft in zijn boek overigens eerlijk toe dat het laconieke Doctor Livingstone, I presume? vooral bedoeld was om zijn waardigheid als blanke hoog te houden tegenover de zwarten (die toen nog gewoon 'negers' heetten) in het dorp en in zijn eigen gevolg. In feite klopte het hart hem in de keel en zou hij het liefst Livingstone vol vreugde om de hals gevallen zijn. Stanley heeft in zijn boek vaker last van een enorm blank superioriteitsgevoel - dat wil zeggen: h d hij er maar last van - en laat regelmatig blijken hoezeer hij de zwarte Afrikanen, maar ook de Arabieren veracht, wantrouwt en minderwaardig acht, waarbij hij harde lijfstraffen niet schuwt.

Ongetwijfeld grappig bedoelde zinnen als ,,Ik ervoer dat een goed middel tegen deze slapheid (dragers en soldaten bij de karavaan zeggen dat ze ziek zijn) mijn hondenzweep was; hij verschafte de dienstweigerende zwakkelingen weer gezonde kracht'', komen regelmatig voor in het boek. En het doodschieten van nijlpaarden omdat hij even niets anders om handen had, zullen Lekker Dier en het World Wildlife Fund toch ook niet vrolijker maken.

Natuurlijk, Stanley is een kind van zijn tijd en in die tijd waren wilde dieren er vooral om afgemaakt te worden, was het blanke racisme wijdverbreid en hield zonder harde discipline niemand zo'n expeditiekaravaan bij elkaar. Per slot van rekening was de slavernij in Amerika en de meeste Europese landen nog maar net afgeschaft, althans formeel, en duurde die in Afrika en enkele Arabische landen tot diep in de 20ste eeuw voort.

Tekenend is ook de vanzelfsprekendheid waarmee Stanley ervan uitging dat Afrika gekoloniseerd moet worden. Mijmerend over een deel van het traject dat hij heeft afgelegd, ,,....moet hij toch zeggen dat het land, dat eens bezit zal nemen van dit gebied, daarvan zoete vruchten zal plukken''. Het komt totaal niet bij hem op dat dat anders zou moeten of zelfs maar kunnen, dat de Afrikanen misschien zelf die vruchten zouden moeten plukken.

Hoe anders is dan dr. David Livingstone, de zendeling-ontdekkingsreiziger die fel van leer trok tegen de slavenhandel in Afrika - met eigen ogen zag hij de uiterst schrijnende en bloedige taferelen die de slavenhandel opleverde. Zijn zwarte bedienden bleven tot het einde van zijn leven bij hem. Vanaf zijn aankomst in Zuid-Afrika in mei 1841 heeft Livingstone talloze uiterst zware expedities ondernomen om de rivieren, meren en bergen in zuidelijk en Centraal-Afrika in kaart te brengen, waarbij hij ruim

45 000 kilometer aflegde, meestal te voet. Hij stierf op 1 mei 1873, aan de rand van het meer Bagweulu, tijdens zijn zoektocht naar de bronnen van de Nijl. Zijn bedienden zeulden 1500 kilometer en elf maanden met zijn gebalsemde lichaam naar de kust, vanwaar het naar Engeland werd verscheept en begraven in Westminster Abbey. Anderhalf jaar daarvoor dus vond Stanley de in Europa doodgewaande Livingstone, en hoezeer hun karakters ook verschilden, ze raakten zeer bevriend en ondernamen gezamenlijk ontdekkingstochten.

Stanley, geboren in Wales in 1841, het jaar waarin Livingstone voor het eerst naar Afrika toog, werd in 1867 journalist bij de New York Herald en had toen al een tumultueus leven achter de rug. Twee jaar later kreeg hij opdracht Livingstone niet zozeer te zoeken als wel te vinden, nadat hij eerst nog even een serie opdrachten uitvoerde die hem door het hele Midden-Oosten en half Azië joegen. Hij kreeg carte blanche van de krant, kwam in januari 1871 in Zanzibar aan en had half maart van dat jaar een expeditie van vijf karavanen samengesteld, bestaande uit 'drie blanken, 23 soldaten, vier reserves, vier stamhoofden en 153 pagasi (dragers), 27 ezels en twee paarden'. Kom daar tegenwoordig eens om als rechtgeaard buitenlandredacteur.

Eind maart vertrok dat spul, om acht maanden later, na veel zweepslagen, ontelbare dreigementen, talloze conflicten en gevechten met strijdlustige stammen, ettelijke doden, en geteisterd door ziekten, in Oejiji aan te komen en Livingstone te vinden. Maar ook werden prachtige rivieren ontdekt, schitterende landschappen en ongerepte oerwouden doorkruist, met daarin een ongekende dierenwereld, die Stanley treffend weet te beschrijven. Want dat laatste, schrijven, kón hij.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.