Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een nieuw, bont muziekpaleis

Cultuur

Henny de Lange en Joris Belgers en Frederike Berntsen

Het nieuwe muziekcentrum TivoliVredenburg, dé blikvanger in het Utrechtse Stationskwartier. © Werry Crone

Een oase van intimiteit was het oude muziekcentrum Vredenburg uit 1978. Het nieuwe TivoliVredenburg, ook van architect Herman Hertzberger, is van buiten veel opzichtiger, maar binnenin zeker zo sfeervol.

Leef je maar lekker uit, jongens. Met die opdracht lijken de vijf architecten van TivoliVredenburg eropuit gestuurd. Ze hebben van het 45 meter hoge muziekpaleis dat half over het bestaande muziekcentrum Vredenburg heen is gebouwd, dé blikvanger gemaakt in het Utrechtse Stationskwartier. Door de glasgevels aan de noord- en zuidkant puilen de zalen naar buiten in scherpe punten of juist ronde vormen. Met als klap op de vuurpijl een knalgroene schijf bovenin. De twee andere gevels hebben metaalkleurige noppen, waar je ook pillenstrips in kunt zien. En over deze bonte opeenstapeling heen hangt een vuurrode huif.

Toch wil architect Herman Hertzberger (81), die de eindregie had en daarnaast 'dat groene uitsteeksel' bovenin ontwierp, het geen chaotisch gebouw noemen. Het heeft naar zijn mening de ordening van een (verticale) stad. Want een moderne stad is ook een ratjetoe van materialen, kleuren en stijlen.

Het contrast met het oude, onopvallende muziekcentrum Vredenburg had niet groter kunnen zijn. Toch is het nieuwe muziekpaleis met zijn opzichtige buitenkant geen kitscherig gebouw. Al komt dat misschien ook doordat het naast het lelijke en schreeuwerige winkel- en kantorencentrum Hoog Catharijne staat. Daarbij valt een gebouw al gauw in positieve zin op. TivoliVredenburg roept een soort vrolijke verbazing op. Het maakt nieuwsgierig naar de binnenkant. Is dat ook zo'n bonte collage? En hoe houdt die mooie Grote Zaal, die gespaard bleef en nu de kern vormt van het nieuwe muziekcomplex, zich daarin staande?

Een oase van intimiteit was het oude muziekcentrum Vredenburg (1978), ook een ontwerp van Herman Hertzberger. Om tegenwicht te bieden aan de drukte en grootschaligheid van Hoog Catharijne ontwierp hij een knusse achthoekige Grote Zaal met veel hout, bordesjes en schuine wanden en 1700 stoelen dicht op elkaar en op het podium in het midden. Als een warme deken voelde die zaal. En dan was er ook nog die geweldige akoestiek. Hertzberger denkt dat het vooral aan de akoestiek is te danken dat de Grote Zaal niet is gesloopt.

Referendum
Toen eind jaren negentig de eerste plannen werden gepresenteerd voor een grootscheepse vernieuwing van het Utrechtse stationsgebied, dreigde ook het muziekcentrum te sneuvelen. Er kwam een referendum, met als uitkomst dat de Grote Zaal en enkele omliggende ruimtes waaronder de foyer behouden moesten blijven. De Kleine Zaal (300 plaatsen) werd wel gesloopt. Zeven jaar geleden ging Vredenburg dicht. De concerten werden verplaatst naar De Rode Doos in Leidsche Rijn.

Lees verder na de advertentie
Het contrast met het oude, onopvallende muziekcentrum Vredenburg had niet groter kunnen zijn

Bovenste illustraties: wat er van Vredenburg gesloopt is. Daaronder: de nieuwe zalen plus overkapping. Blauw: de Ronda-zaal, groen: Pandora, geel: Cloud Nine (jazz) en rood: de Hertz-klassieke muziek-zaal. ©
De multifunctionele zaal Pandora, voor nachtvoorstellingen, kinderprogramma's en modeshows. ©

Omdat Hertzberger het oude muziekcentrum had ontworpen, waarvan het grootste deel bleef staan, kreeg hij de leiding over de nieuwbouw. Hij haalde er zijn jongere partner Patrick Fransen bij. Het gezelschap architecten dijde uit tot vijf, omdat besloten was er een compleet muziekcluster van te maken. Popcentrum Tivoli nam architect Jo Coenen mee voor de popzaal Ronda (2000 plaatsen) en Stichting Jazz Utrecht Thijs Asselbergs voor Cloud Nine (400). Voor de cross-overzaal Pandora (700) werd NL Architects aangetrokken. Zelf nam Hertzberger de renovatie van de Grote Zaal en de nieuwe kamermuziekzaal Hertz (540) voor zijn rekening.

Voortbordurend op het idee van een verticale stad kregen de architecten de vrije hand bij het ontwerpen van hun 'gebouwen' (de muziekzalen inclusief foyers, oefenruimtes en hun buitenkant). Hertzberger en Fransen deden daarnaast de 'straten en pleinen' (alle ruimtes tussen de zalen en het grote Muziekplein halverwege het gebouw). Als je dit weet, snap je al die uitsteeksels uit de gevels: de ronde uitstulping van Ronda, de scherpe hoeken van Pandora en Cloud Nine en de groene schijf van Hertz. Met de Grote Zaal als onopvallende basis.

Dat ratjetoe aan stijlen aan de buitenkant blijkt binnen op wonderbaarlijke manier te vervloeien tot - om in muziektermen te blijven - een nieuwe tonaliteit. Stuk voor stuk lijken de architecten hun best te hebben gedaan om minstens zo'n intieme en tot de verbeelding sprekende zaal te ontwerpen als de Grote Zaal. Hertzberger en Fransen lieten daar onder meer nieuwe stoelen in zetten, maar de warme sfeer is gebleven. Dat geldt ook voor de foyer.

Kamermuziekzaal
Jo Coenen ontwierp een droom van een popzaal met onverwachte details als een arabisch patroon op de akoestische wanden. De ruimte is ovaal en zo intiem, dat je je niet kunt voorstellen dat er 2000 mensen in passen.

Thijs Asselbergs liet zich ook inspireren door de Grote Zaal: het publiek in zijn met hout beklede jazz-zaal zit heel dicht op het podium. De cross-overzaal van NL Architect oogt nogal basic, maar heeft een weldadig aandoende foyer. Het mooiste juweel - afgezien van de Grote Zaal - is de naar Hertzberger vernoemde kamermuziekzaal Hertz. Achter de knalgroene schijf gaan geschubde wanden schuil die het publiek lijken te omarmen.

De straten en pleinen die de zalen verbinden met veel doorkijkjes, zijn daarentegen strak en zakelijk vormgegeven. Maar daardoor leiden ze ook niet af van het schitterende uitzicht op de oude binnenstad.

Fragmenten van het oude Utrecht keren ook terug in het gebouw. In de foyer bij de Grote Zaal liet Hertzberger enkele monumenten terugplaatsen die zich bevonden in een gesloopte gevel van het oude Vredenburg: een rijtje kariatiden en een Jugendstil-hek. De architect wil ermee benadrukken dat oud en nieuw heel goed samengaan. De Grote Zaal als dragend en bindend element van het nieuwe muziekpaleis, is daarvan een nog veel sprekender bewijs.

Dat ratjetoe aan stijlen aan de buitenkant blijkt binnen op won­der­baar­lij­ke manier te vervloeien tot een nieuwe tonaliteit

Hertz, de zaal voor kamermuziek en andere klassieke concerten. ©

De kamermuziekzaal: Hertz
Een ruimte met sfeer, kersenhout op de vloer, diepdonkerblauwe stoelbekleding: de kamermuziekzaal van TivoliVredenburg. De 543 zitplaatsen (lekker rechtop, stevige zitting) tellende ovale concertruimte werd Hertz gedoopt: de frequentie-eenheid van geluid en een verwijzing naar de architectuurstudio van Herman Hertzberger die zich over het ontwerp boog.

Een benedenzaal en twee balkons, maar toch intiem doordat de maximale hoeveelheid rijen op de balkons drie is, je bent dicht bij de musici. Hoewel, balkon twee voelt hoog. Aan de zijkant zit je met je neus een paar meter van de klankkaatsers af die boven het podium hangen. Kaatsers die hun werk goed doen als je beneden zit. Zesde rij, rechts: de marimba en grote trom krijgen de ruimte, klinken vol en resoneren krachtig, net als de trombone en de trompet. Ga je hoger, dan zijn de hout- en koperblazers de baas en blijven de trillingen van viool en cello achter. Over de klankdefinitie valt niets te klagen, een kamerorkest en ook solistische noten komen zowel boven als beneden en ook op de rijen net onder het eerste balkon direct over: zacht, luid en alles daartussen. Pizzicato's klinken helder. Voor het balansprobleem is een oplossing meegebouwd: in de wanden bevinden zich smalle hoge deuren van vloer tot plafond, waaruit gordijnen geschoven kunnen worden om de zaalwanden te bekleden.

Elders in het gebouw, om precies te zijn op het dak van popzaal Pandora, maar in de open ruimte, bevindt zich ook een prachthoek voor een ensemble. Het publiek luistert al zittend op de trappen. Klinkklaar, ruimtelijk geluid - over krachtige resonantie gesproken.

De jazzclub: Cloud Nine
Met Cloud Nine is Utrecht een stemmige jazzclub rijker. Dat elke zaal binnen het complex met een eigen uitstraling is ontworpen wordt het meest duidelijk vanaf de Chesterfields in de jazzlounge op de negende verdieping, genietend van het uitzicht over Utrecht. De kale zaal zelf is wat minder sfeervol, afgezien van de strakke houten vloer waarin ook het podium is uitgevoerd. Voor jazzbegrippen is het een flinke ruimte, met een capaciteit van 400 man, die ook vanaf het balkon kunnen toekijken. Het geluid is er gortdroog, wat betekent dat de jazzmuzikanten flink moeten doorblazen, maar de akoestiek is wel kraakhelder.

Ronda, het poppodium. ©

De popzaal: Ronda
Naast de gerestaureerde Grote Zaal is de Ronda het tweede hart van TivoliVredenburg. Dit is de zaal voor de popconcerten en ruige rockshows, de zaal die het gesloten poppodium Tivoli Oudegracht moet vervangen. De capaciteit is het dubbele van die oude plek: tweeduizend bezoekers kunnen naar binnen. Dat zou je niet zeggen, het is opvallend hoe kleinschalig een gevulde Ronda aanvoelt.

Door de brede halfronde vorm en het enorme overhangende balkon wordt het publiek makkelijk richting concert getrokken. Spreken van een intieme sfeer gaat wat ver, maar het is knap hoe de architect erin is geslaagd de ruime zaal zo klein aan te laten voelen. Slim gedaan zijn de trapsgewijs oplopende weerszijden, richting balkon. Op die grote trapblokken kunnen concertgangers zitten, waarbij je het gevoel hebt bijna zelf op het podium te zitten.

Minpuntjes: de zaalingangen zijn wat krap, net als het trappenhuis bij de linkeringang. De toiletten zijn een behoorlijk eind lopen door het zalencomplex. Het heldere zaalgeluid krijgt een dikke plus, en is misschien wel de grootste verbetering ten opzichte van de Oudegracht. Het nieuwste van het nieuwste heeft zo zijn voordelen, maar of de Ronda een waardige opvolger van de poptempel aan de Oudegracht kan worden, moet de toekomst uitwijzen.

De technodoos: Pandora
In de toepasselijke getitelde Pandora-zaal moet het gaan kolken en stomen. In de donkere doos op de zesde verdieping zullen naast popconcerten vooral dance- en technoavonden worden gehouden. Hij bestaat uit twee delen: een flinke witte foyer met bar, waar een glazen wand voor een weids uitzicht over Utrecht zorgt. Via een trapje en een geluidswerende deur kom je vanaf de lichte foyer in de duistere donkerpaars geschilderde zaal, waar vanaf een balkon over de dansvloer kan worden uitgekeken. De zaal kende vroeg in april zijn vuurdoop, de reacties waren enthousiast. Wat akoestiek betreft? Die bas beukte lekker door.

Deel dit artikel

Het contrast met het oude, onopvallende muziekcentrum Vredenburg had niet groter kunnen zijn

Dat ratjetoe aan stijlen aan de buitenkant blijkt binnen op won­der­baar­lij­ke manier te vervloeien tot een nieuwe tonaliteit