Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een deel van Koenigs' schat

Cultuur

Henny de Lange

Het Rotterdamse museum Booijmans Van Beuningen toont vanaf vandaag de 139 tekeningen en drie prenten, die werden terugbezorgd door de Oekraïne. De werken zijn deel van de vermaarde Koenigs Collectie. In die collectie ontbreken nu nog 351 stukken.

Albert Elen, conservator prenten en tekeningen van museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam, is een 'heel gelukkig mens'.

Hij huppelt nog net niet door de zalen waar voor het eerst sinds meer dan zestig jaar de 139 tekeningen en drie prenten te zien zijn uit de wereldberoemde Koenigs Collectie. De werken werden in 1941 door de Nazi's vanuit Boijmans naar Duitsland vervoerd. In 1945 werden ze door het Rode Leger als oorlogsbuit meegenomen naar de Sovjet-Unie.

Sindsdien gold dit deel van de Koenigs Collectie, dat merendeels werk van zestiende-eeuwse Duitse meesters omvat, als vermist. Onlangs doken de tekeningen op in een museum in Kiev. Vandaag worden ze officieel herenigd met de Koenigs Collectie van Boijmans in het bijzijn van de Oekraïense president Koetsjma en prins Willem-Alexander en prinses Maxíma. ,,Daarna mag, nee móet iedereen komen kijken'', zegt Elen. ,,Want dit is uniek.''

Boijmans presenteert alle 139 tekeningen en drie prenten in de toestand zoals ze zijn aangetroffen in Kiev, met de originele vooroorlogse passe-partouts. En ook met de oorspronkelijke dozen waarin de tekeningen zijn vervoerd naar Duitsland. De rode lakzegels van het museum zitten er nog op.

Vijftig van de tekeningen waren alleen bekend uit oude beschrijvingen en zijn dus feitelijk nieuwe vondsten. ,,Alleen daarvoor al zullen specialisten uit de hele wereld naar Boijmans komen'', zegt Elen. Afgaand op de goede staat waarin de kunstwerken verkeren, hebben ze waarschijnlijk al die tijd in de dozen gezeten. In ieder geval hebben ze nauwelijks het daglicht gezien. Om die reden heeft Boijmans het licht in de expositiezalen ook wat gedempt.

Over de wereldberoemde Koenigs-collectie is al heel veel gezegd, geschreven en ook geprocedeerd. En het laatste woord is er nog lang niet over gezegd, verwacht Elen, die al sinds 1987 nauw betrokken is bij de opsporing van de vermiste Koenigs-tekeningen. Want ondanks de terugkeer van de verloren schat uit de Oekraïne, ontbreken nog steeds kunstwerken uit deze door de Haarlemse zakenman Franz Koenings in de jaren twintig en begin jaren dertig samengestelde collectie.

De Koenigs Collectie omvat in totaal 2671 tekeningen en prenten, de meeste vele honderden jaren oud, van beroemde meesters als Rembrandt, Dürer en Holbein. In Rotterdam ontbreken er nu nog 351.

De zakenman Franz Koenigs kwam uit een rijke familie van Rijnlandse textielbaronnen en bankiers. In 1920 vestigde hij zich in Nederland om de handelsbeperkingen te omzeilen die Duitse bedrijven na de Eerste Wereldoorlog kregen opgelegd. Twee jaar later liet hij ook zijn gezin overkomen. Koenigs was getrouwd met gravin Anna von Kalkreuth. Samen kregen ze zes kinderen. De familie vestigde zich in een kapitale villa aan het Florapark in Haarlem, die ook groot genoeg was voor de uitdijende kunstcollectie. Het hele huis was letterlijk behangen met kunst. Pas later realiseerden de kinderen Koenigs zich met welke beroemde kunstwerken ze in hun jeugd waren omgeven. Zo hing in een van de kinderkamers Rembrandts bekende tekening van de liggende leeuw.

Vooral in de jaren twintig heeft Koenigs heel veel kunst gekocht, vertelt Elen. Hij liep veilingen af, bezocht tijdens zakenreizen kunsthandelaren en kocht ook particuliere verzamelingen. Elen: ,,Hij had er echt kijk op en in die tijd kon je, als je geld had, nog vrij gemakkelijk Dürers kopen, wat nu natuurlijk niet meer aan de orde is.''

Na de beurscrisis van 1929 kwam de handelsonderneming van Koenigs in financiële problemen, al bleef de zakenman ook toen nog kunst kopen. Toen een faillissement dreigde sloot hij een lening af bij de Joodse bank Lisser&Rosenkranz, die geleid werd door de familie Kramarsky. Zijn kunstcollectie diende als onderpand, maar Koenigs kwam met Kramarsky overeen dat deze dan wel in bruikleen moest worden gegeven aan museum Boijmans Van Beuningen.

In 1935 kreeg Boijmans de Koenigs Collectie in huis. Vier jaar later besloot de joodse familie Kramarsky te vluchten naar de Verenigde Staten uit angst voor de Nazi's en de bank te liquideren. Omdat Koenigs niet in staat was zijn leningen af te lossen, wilde Kramarsky zijn kunstcollectie verkopen.

Om te voorkomen dat deze voor Nederland verloren zou gaan, benaderde directeur Hannema van Boijmans Daniel van Beuningen, directeur van de Steenkolenhandelsvereniging en een belangrijke sponsor van het museum.

Elen: ,,Op 9 april 1940 kocht Van Beuningen, op aandrang van Hannema, de hele collectie voor 1 miljoen gulden. Een maand later vielen de Duitsers Nederland binnen en werd Rotterdam gebombardeerd. Al heel snel daarna arriveerde Hans Posse in Rotterdam, die voor Hitler een Führer-museum moest inrichten in Linz. Posse wist precies waar hij moest zijn. Rotterdam stond op zijn lijstje vanwege de Duitse meesters in de Koenings Collectie.''

Van Beuningen verkocht 528 tekeningen uit de collectie aan Posse, waaronder 300 werken van Duitse kunstenaars. Hij kreeg er 1,4 miljoen gulden voor. In 1941 transporteerden de Nazi's de kunstwerken naar Dresden. Vier jaar later werden ze naar de Sovjet-Unie overgebracht. Pas in 1987 werden 33 in Dresden en Leipzig teruggevonden tekeningen aan Nederland gerestitueerd.

Tussen 1985 en 1995 zijn nog eens vijf vermiste tekeningen afzonderlijk teruggekomen. In 1992 werden in het Poesjkin Museum im Moskou 307 vermiste tekeningen aangetroffen, die daar nu nog steeds zijn. Na de terugkeer van de 139 tekeningen uit Kiev is nu nog van 44 (van de 528) kunstwerken de verblijfplaats onbekend. Vermoedelijk zijn ze in bezit van particuliere verzamelaars.

Dit zijn de cijfers en feiten die niemand betwist. Maar waarom Daniël van Beuningen na de aankoop van de complete Koenigs Collectie voor Boijmans vervolgens een deel ervan met winst doorverkocht aan de Duitsers, daarover lopen de meningen sterk uiteen. Voor Christine Koenigs, kleindochter van Franz, die al jarenlang strijdt om de eigendomsrechten van de collectie maar haar vordering op de Staat der Nederland afgewezen zag, staat vast dat 'kolenbaron' Van Beuningen en een 'collaborerende museumdirecteur' het levenswerk van haar grootvader hebben 'versjacherd'. Volgens haar heeft Van Beuningen zelf Hitler's kunstinkoper Posse benaderd en de collectie tekeningen in eerste instantie aangeboden voor 5,5 miljoen gulden. Van dwang was geen sprake. ,,Van Beuningen's verkoop aan Hitler was vooropgezet, geslepen, uitgekiend en geheel volgens eigen plan vrijwillig uitgevoerd.''

Dat de verkoop onwettig was, wil ook Albert Elen niet betwisten. ,,Van Beuningen is vrijwillig tot verkoop overgegaan, terwijl het volgens de Nederlandse wet verboden was om transacties aan te gaan met de bezetter. Om die reden zijn de eigendomsrechten van de door Van Beuningen verkochte tekeningen ook vervallen aan de staat.''

Maar Elen kan zich niet voorstellen dat Van Beuningen door eigenbelang werd gedreven. ,,Hij was een zakenman en heeft de vier ton winst die hij overhield ongetwijfeld als een goede deal beschouwd. Maar dat bedrag heeft hij niet in eigen zak gestoken, maar gebruikt om schilderijen te kopen voor Boijmans. Bovendien heeft hij de rest van de Koenigs Collectie aan het museum geschonken.''

Maar wat Van Beuningen heeft bewogen om zaken te doen met Posse, terwijl dat verboden was, blijft ook voor Elen gissen. Mogelijk heeft museumdirecteur Hannema, die een groot talent had voor het lospeuteren van geld, hem daartoe gestimuleerd. Tijdens de bezetting was Hannema een collaborateur, hij was lid van de Kultuurkamer en schreef artikelen in publicaties van NSB. Na de oorlog zat hij driekwart jaar in de gevangenis en werd vervolgens ontslagen van rechtsvervolging. Ook mocht hij geen museumdirecteur meer zijn.

De beschuldigingen van Christine Koenigs aan het adres van Van Beuningen missen, volgens Elen, elke grond. ,Met haar kritiek moet ze ook niet bij het museum zijn, maar bij de staat. En ook die heeft haar claim afgewezen.'' Elen wijst er verder op dat ook de meerderheid van de Erven Koenigs, onder wie ook de enige nog levende zoon van Franz, zich hebben gedistantieerd van haar vorderingen op de Staat der Nederlanden.

Deze inmiddels hoogbejaarde zoon zal de festiviteiten in Boijmans rond de terugkeer van de verloren schat bijwonen. Maar veel herinneringen aan zijn kunstverzamelende vader heeft hij niet meer, vertelt Elen. Vader Franz was altijd op (zaken)reis. Bovendien stierf hij vrij jong. In mei 1941 verongelukte hij, 60 jaar oud, op het station van Keulen. Hij stapte mis en kwam tussen de rijdende trein en het perron terecht.

Na zijn dood deden geruchten de ronde dat hij was omgebracht door de Nazi's. Maar Elen gelooft er niets van. Van een goede vriendin van Franz Koenigs hoorde hij dat deze uit angst tijd te vermorsen altijd zo laat mogelijk naar het station ging. ,,Vaak haalde hij op het nippertje de trein. Dat is hem waarschijnlijk noodlottig geworden.''

Voor Elen is met de terugkeer van de tekeningen uit de Oekraïne het verhaal nog niet uit. Hij heeft goede hoop dat ook de tekeningen in het Poesjkin Museum in Moskou op termijn terugkeren naar Nederland. Dan ontbreken alleen nog de 44 tekeningen, die waarschijnlijk in privébezit zijn. ,,Voor mijn pensioen hoop ik die ook in Boijmans te hebben, of liever ruim voor mijn pensioen, zodat ik er nog lang van kan genieten. Ik ben nu al een heel gelukkig mens, maar het zou werkelijk fantastisch zijn om de Koenigs Collectie weer helemaal compleet te hebben.''

Bij de tentoonstelling verschijnt een rijk geïllustreerd boek van Albert Elen, German Master Drawings from the Koenigs Collection, Return of a Lost Treasure, uitg. NAI Publishers Rotterdam, verkrijgbaar in museumwinkel en boekhandel, 24,95 euro.

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie