Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Deze architect spoort misdaden op

Cultuur

Henny de Lange

De brandende Grenfell Tower in Londen. Bij die brand in juni 2017 kwamen 72 mensen om het leven. © Forensic Architecture

Waar sloegen de bommen in? Waar kwamen de kogels vandaan? Het bureau Forensic Architecture wil dingen aan het licht brengen die niet gezien mogen worden, met gebouwen als stille getuigen van misdaden.

Eyal Weizman is architect, maar gebouwen ontwerpen doet hij niet. Hij onderzoekt ze, tot in alle hoeken en ­gaten, desnoods steen voor steen, om te achterhalen wat zich er heeft afgespeeld. Vreselijke gebeurtenissen zijn dat altijd: moorden, bombardementen, executies,  branden en ander onheil. 

Lees verder na de advertentie

Weizman wil zijn kennis van architectuur inzetten om misdaden en schendingen van mensenrechten op te sporen. De ‘plaatsen delict’ die hij onderzoekt met zijn bureau Forensic Architecture, dat hij in 2010 in Londen oprichtte, bevinden zich vaak in oorlogsgebieden of andere conflicthaarden. Nadat hij eerder dit jaar met zijn team de Prinses Margrietprijs voor Cultuur won, is het bureau nu genomineerd voor de Turner Prize, Engelands belangrijkste kunstprijs die vandaag wordt uitgereikt. Natuurlijk zou het een eer zijn om die te winnen, was zijn reactie op de nominatie. Maar hij wint liever zaken dan deze prijs.   

De staat heeft de macht de waarheid te manipuleren

Eyal Weizman, bureau Forensic Architecture

Weizman kan vol bezieling vertellen over zijn werk. Eenmaal begonnen weet hij niet meer van ophouden, bleek onlangs in het Utrechtse centrum Bak, basis voor actuele kunst, een kunstcentrum dat opereert op het grensvlak van kunst, politiek en wetenschap. Hij was daar ter gelegenheid van de tentoonstelling die dit centrum samen met Forensic Architecture (FA) heeft gemaakt. De werkwijze van het bureau wordt er belicht aan de hand van acht onderzoeksprojecten, onder meer rond de dood van twee Palestijnse tieners op de Westelijke Jordaanoever, de bombardementen op een ziekenhuis in de Syrische stad Aleppo en de moord op een Griekse rapper door ­leden van Gouden Dageraad. “Eyal is tot op het bot gedreven om dingen aan het licht te brengen die niet zichtbaar zijn of niet gezien mogen worden”, zegt Maria Hlavajova, artistiek directeur van Bak.

Sporen

Zoals archeologen met opgravingen de geschiedenis van gebouwen en de mensen die er leefden proberen te reconstrueren, zo ontleedt hij de sporen die kunnen onthullen wat zich heeft afgespeeld op een plaats delict. Dat kunnen architectonische sporen zijn die bijvoorbeeld aantonen waar de bommen insloegen in een Syrisch ziekenhuis, hoe de brand begon in de Grenfell Tower in Londen en van welke kant er werd geschoten in een Duits internetcafé. Omdat onderzoek ter plekke vaak niet mogelijk is, wordt een reconstructie gemaakt aan de hand van bijvoorbeeld foto’s van persbureaus, beelden op de mobieltjes van getuigen en beveiligingscamera’s of gesprekken via de politie- en ambulanceradio.

Opname uit de video over het reddingsschip Iuventa, dat op 18 juni 2017 in beslag werd genomen door de Italiaanse justitie op verdenking van hulp bij illegale immigratie en samenspanning met ­mensensmokkelaars. © Forensic Architecture

Media en data zijn overal, zegt Weizman, die kan beschikken over een internationaal team van zo’n twintig medewerkers, onder wie architecten, juristen, wetenschappers, kunstenaars, onderzoeksjournalisten, archeologen en softwareontwikkelaars. Het bureau is verbonden aan de Goldsmiths Universiteit in Londen en wordt gesubsidieerd door culturele fondsen en een academische beurs van de Europese Unie.

Eyal Weizman groeide op in Israël en studeerde architectuur in Londen. Terug in Israël was hij betrokken bij het verzet tegen de omstreden nederzettingenpolitiek en deed hij onderzoek naar de architectuur in bezette gebieden. Toen hij in 2002 op een tentoonstelling in Berlijn liet zien hoe bouwwerken op de Westelijke Jordaanoever worden ingezet om mensenrechten te schenden, werd hij geroyeerd als lid van de Israëlische architectenbond. Daarop besloot hij zijn leven niet te wijden aan het bouwen met stenen.

Met data, getuigenissen, beelden en geluiden wil hij situaties ‘herbouwen’ zoals die feitelijk waren en bewijsmateriaal leveren. Vaak wordt dan duidelijk dat het anders is gegaan dan wordt gezegd. Dat de Amerikanen bijvoorbeeld níet een gebouw van Al-Qaida hebben gebombardeerd, zoals ze volhouden, maar een moskee, met als gevolg tientallen burgerdoden. Of dat de Griekse politie wél ter plekke was en niet ingreep toen de rapper Pavlos Fyssas in Athene werd vermoord door leden van de neonazistische Gouden Dageraad. 

Reconstructie van het internetcafé in Kassel waar op 6 april 2006 eigenaar Halait Yozgat werd vermoord; de negende van tien racistische moorden. © Forensic Architecture

De overheden zijn voor Weizman de ‘vijand’. “De staat heeft de macht de waarheid te manipuleren. Of het nu om het Kremlin gaat, het Pentagon, de EU of de Israëlische regering, hun reactie is steevast hetzelfde. Ze ontkennen altijd.” FA kiest altijd het perspectief van het slachtoffer, vertelde hij in Utrecht. “Vroeger werd er gestreden op slagvelden. Nu spelen veel oorlogen zich af in steden, waardoor er ook veel slachtoffers vallen onder onschuldige burgers. Wij staan aan hún kant.”

Schuldigen

FA werkt in opdracht van Amnesty International en andere mensenrechtenorganisaties en soms op verzoek van nabestaanden. De uitkomsten worden overgedragen aan de VN en het Internationaal Strafhof, in de hoop dat de werkelijke schuldigen worden vervolgd.

Met lezingen, presentaties en exposities wil  Weizman ook een breder publiek aanspreken. In 2016 gebruikte hij de architectuurbiënnale van Venetië als platform. Vorig jaar presenteerde FA op de kunstmanifestatie Dokumenta in Kassel een reconstructie van een racistische moord in die stad.

Het is geen kunst, maar de films en reconstructies hebben wel esthetische kwaliteiten, zegt Hlavajova. En ze hebben net als kunst de ‘power’ om mensen aan het denken en discussiëren te zetten en zo de publieke opinie te beïnvloeden. “Het valt ons op dat bezoekers van deze expositie vaak lang blijven en echt geraakt zijn.”

De tentoonstelling Forensic Justice is t/m 27 januari te zien in Bak in Utrecht, bakonline.org

Lees ook:

‘Gouden Dageraad is onmiskenbaar een nazistische organisatie’

Is de Griekse extreem-rechtse partij Gouden Dageraad een criminele organisatie of niet? Vanaf vandaag buigt de rechter in Athene zich over die vraag, in een proces dat waarschijnlijk meer dan anderhalf jaar gaat duren. 

Deel dit artikel

De staat heeft de macht de waarheid te manipuleren

Eyal Weizman, bureau Forensic Architecture