Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De stille strijd tussen het revolutionaire Warschau en schilderachtig Krakau

Cultuur

Ekke Overbeek

Het grote centrale plein in Krakau. © ANP
Reizen

Al eeuwen woedt er een stille strijd tussen Krakau en Warschau. Dit jaar viert Warschau het honderd jaar bestaan als hoofdstad. Maar Krakau gedraagt zich meer als residentie.

Krakau voelt zich nog altijd een beetje de hoofdstad van Polen. Dat terwijl Poolse kinderen al sinds jaar en dag leren dat in 1569 koning Zygmunt August de hoofdstad naar Warschau verplaatste. Dat was in de zestiende eeuw een praktische keuze. Twee maanden eerder waren Polen en Litouwen samengevoegd tot één land: een republiek waarin de adel voortaan de koning zou kiezen.

Lees verder na de advertentie

Voor het gezamenlijke parlement, de Sejm, zocht men een geschikte, nieuwe vergaderplaats. Warschau lag mooi centraal, halverwege Krakau en Vilnius. Zo werd het plaatsje aan de Wijssel (Wisla) een stad van paleizen, de architectonische spiegel van een land waarin de adel het voor het zeggen had. Het koninklijk kasteel (Zamek Królewski) is met bijbehorend plein en tuinen bijna even groot als de hele oude stad (Stare Miasto). Elke zichzelf respecterende magnatenfamilie had een optrekje in de hoofdstad, voor de maanden waarin de Sejm bijeenkwam.

Nou ging het allemaal niet zo snel als de Warschauers graag doen geloven. De koningen werden als vanouds gekroond en begraven in Krakau, in de kathedraal op het Wawel. Warschau was ‘de residentie van Zijne Majesteit’. Deze taakverdeling, vergelijkbaar met die tussen Amsterdam en Den Haag, duurde tot de Poolse adelsrepubliek aan het einde van de achttiende eeuw van de kaart werd geveegd. De buurlanden Pruisen, Rusland en Oostenrijk pikten elk een deel in. Warschau belandde in Rusland, Krakau in Oostenrijk, waardoor de steden nog verder uit elkaar groeiden.

Krakau voelt zich nog altijd een beetje de hoofdstad van Polen

Wie vandaag de dag in Krakau rondwandelt, herkent twee tijdperken. De oude stad - veel groter dan die van Warschau - stamt grotendeels uit de late Middeleeuwen en Renaissance. Die periode, waarin onder meer de Lakenhal zijn huidige vorm kreeg, heet in Polen de Gouden Eeuw.

Met reden; het Pools-Litouwse rijk was het grootste land van Europa, welvarend en tolerant.

Terwijl Krakau de negentiende eeuw doordobberde als tweederangs provinciestad, groeide Warschau uit tot een van de belangrijkste metropolen van het Russische keizerrijk. Dat ging niet zonder slag of stoot. Na het neerslaan van de eerste Poolse opstand in 1830, bouwden de Russen een gigantische dwangburcht - de ‘Cytadela’ - pal naast het centrum.

In Warschau komt niemand op het idee om een portret van tsaar Aleksander of tsaar Nicolaas op te hangen. In Krakau moet je niet raar opkijken als je ergens tegen de bakkebaarden van Franz-Joseph aanloopt, keizer-koning van Oostenrijk-Hongarije. Het hoort bij het lokale, Galicische patriottisme, net als het koffiehuis en de Weense wals. Een flink contrast met het revolutionaire Warschau.

Toen in 1918 Rusland, Oostenrijk en Pruisen de Eerste Wereldoorlog verloren, kon Polen weer een onafhankelijk land worden, met - eindelijk maar toch - Warschau als enige hoofdstad. Krakau veranderde er niet veel door. In Warschau daarentegen regeerde de slopershamer. Gevels in Russische stijl werden omgebouwd; het Cyrillisch werd van de gevels gebikt. Van alle oosters-orthodoxe kerken overleefden slechts twee de beeldenstorm.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Het Eros Bendato standbeeld in Krakau. © RV

De gevolgen van de Tweede Wereldoorlog waren nog ingrijpender. Het oprukkende Rode Leger had de gewoonte om eerst een stad eens flink te bestoken alvorens tot ‘bevrijding’ over te gaan - alleen voor Krakau maakte maarschalk Ivan Konjev een uitzondering.

Over één vraag is geen serieuze discussie meer: wat is de hoofdstad van Polen?

De nieuwe communistische machthebbers overwogen de ruïnes in Warschau te laten liggen als mega-manend-monument en de hoofdstad te verplaatsen naar de fabrieksstad Lodz. Uiteindelijk werd toch besloten tot wederopbouw: brede alleeën in stalinistische stijl met als letterlijk hoogtepunt het Paleis voor Cultuur en Wetenschappen, een grauwe toren in Moskou-stijl. Alleen de oudste delen van de stad werd minutieus herbouwd. Wie vandaag de dag door de oude stad loopt, kijkt naar een replica uit de jaren vijftig, gemaakt op basis van schilderijen van de achttiende-eeuwse schilder Bernardo Canaletto.

Sinds de val van het communisme hebben beide steden een ingrijpende modernisering ondergaan. In Krakau met inachtneming van de bestaande bebouwing, in een cirkel rond het oude centrum. In Warschau met revolutionair elan: elk jaar een wolkenkrabbertje erbij, chaotisch zoals een stad betaamt waarvan de bewoners steggelen over de vraag: waar ligt het hart van onze stad? Over één vraag is geen serieuze discussie meer: wat is de hoofdstad van Polen? Warschau viert dit jaar een feestje: honderd jaar hoofdstad. Krakau heeft zich er uiteindelijk maar bij neergelegd.

Schilderachtig Krakau

Het centrum van de oude hoofdstad is veranderd in een grote toeristen- attractie. Dat geldt ook voor de Joodse wijk Kazimierz. In die wijk ligt de Remuh-begraafplaats. De grote Joodse begraafplaats aan de Miodowa-straat trekt daarentegen bijna geen bezoekers, maar is vooral door zijn omvang indrukwekkend.

Het onbetwiste centrum is het marktplein. Sinds enkele jaren kun je onder het plein een kijkje nemen in de geschiedenis van het middeleeuw- se Krakau (ingang in de Lakenhal).

Bij de markthal aan de Grzegorzecka-straat is elke zondag een grote rommelmarkt.

Het best bewaarde voorbeeld van stalinistische architectuur is de arbeiderswijk Nowa Huta. Rondleidingen brengen je terug naar de tijd van het communisme. Voor wie een kijkje in de Poolse ziel wil nemen, is het Sanctuarium van de heilige Johannes Paulus II een aanrader.

Modern Warschau

‘Wat is de mooiste plek van Warschau?’ ‘Het uitzichtterras op het Cultuurpaleis.’ ‘Waarom?’ ‘Omdat dat de enige plek is vanwaar je het Cultuurpaleis niet kunt zien.’ Dit Warschause grapje gaat niet op voor de meeste toeristen, die de Stalin-toren bijzonder vinden. Een ander verplicht nummer is een bezoek aan de oude stad, die na de Tweede Wereldoorlog werd herbouwd en een wandeling over de Krakowskie Przedmieście.

Wie meer voor de sfeer en minder voor de monumenten gaat, moet even buiten het centrum zijn, zoals rond de Plac Konstytucji en de Plac Zbawiciela, een concentratie van hippe restaurants en bars, onder meer in de oude markthal Koszyki aan de Koszykowa-straat. Wie meer wil weten over het oorlogsverleden moet naar de wolkenkrabbers aan de westkant. Hier staat Polin, het museum van de Poolse Joden, het indrukwekkend- ste museum van de Poolse geschiedenis. Even verderop ligt het museum van de Opstand van Warschau. Op zondag is er een grote rommelmarkt bij Koło.

Het is ook de moeite waard de rivier over te steken naar Praga, een stadsdeel dat tijdens de oorlog niet werd verwoest, een combinatie van volks en artistiek. Voor het volkse Praga kun je naar de Bazar Różycki aan de Targowastraat. Voor het artistiekere Praga zijn er de verbouwde fabriekshallen Wytwórnia Wódek Koneser aan de Zabkowska-straat, of Soho-Factory aan de Minska-straat, met onder meer het Neon-museum.

Lezersreis

Samen met Labrys Reizen organiseert Trouw een lezersreis naar Polen. Tijdens deze reis wordt er een bezoek gebracht aan Warschau, de textielstad Lodz en het historische Krakau.

Datum: 19 t/m 26 augustus 2018

Prijs: € 1765 p.p.

Voor meer info: trouw.nl/polen

Meer reisreportages vanuit bijzondere bestemmingen, boeiende steden en verre streken lezen? Bekijk ons dossier Reizen.

Deel dit artikel

Krakau voelt zich nog altijd een beetje de hoofdstad van Polen

Over één vraag is geen serieuze discussie meer: wat is de hoofdstad van Polen?