Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De steen van Mozart

Cultuur

Sandra Kooke

Review

Het was ooit een populaire opera, maar 'Der Stein der Weisen' raakte zoek en werd pas enkele jaren geleden herontdekt. 'Der Stein' werpt nieuw licht op Mozart de vrijmetselaar.

Nee, het is geen Harry-Potterboek. 'Der Stein der Weisen' is een opera uit het einde van de achttiende eeuw, geschreven door vijf componisten: Emanuel Schikaneder, Johann Baptist Henneberg, Benedikt Schack, Franz Xaver Gerl en Wolfgang Amadeus Mozart.

Een paar jaar geleden werd het manuscript in Russische archieven ontdekt. Toen bleek dat Mozart er een groter aandeel in had gehad dan men vermoedde. Niet alleen het melige kattenduet, maar ook andere fragmenten van de tweede akte bleken van zijn hand.

'Der Stein der Weisen' heeft niet de kwaliteit van Mozarts geniale opera's, vindt Jan Willem de Vriend, dirigent en artistiek leider van het Combattimento Consort, dat de opera voor het eest in Europa uitvoert, met het Grote Theater Lodz uit Polen. ,,Je hoort dat vijf verschillende mensen eraan gewerkt hebben. Je voelt dat ieder met een eigen tempo heeft gecomponeerd.''

Maar de opera is om andere dan puur muzikale redenen interessant. Inhoud en ontstaansgeschiedenis werpen een ander licht op de persoon Wolfgang Amadeus Mozart. Wie herinnert zich niet de schuddebuikende, boerende, zuipende Amadeus uit de film van Milos Forman? Is dat dezelfde man als de Mozart die bezig was zijn eigen vrijmetselaarsloge op te richten, waarin voor het eerst ook vrouwen toegelaten zouden worden? Wie 'Der Stein der Weisen' bestudeert, begint die levensbeschouwelijke kant van Mozart te snappen. En dat is waarom De Vriend zich met hart en ziel in de achtergronden van het stuk heeft gestort.

In de jaren zeventig van de achttiende eeuw was vrijmetselarij ongelooflijk populair. Iedere intellectueel die wilde meetellen, was lid van een loge. In de loges werd het gedachtegoed van de Verlichting verspreid, inclusief het verzet tegen de absolute macht van de vorsten en de machtspositie van de sociale bovenlaag. Na de Franse Revolutie kwam de vrijmetselarij onder vuur te liggen. De geheime politie deed in Wenen invallen bij vrijmetselaars. De componist Franz Schubert is ooit in de gevangenis beland omdat een muziekavond werd aangezien voor een vrijmetselaarsbijeenkomst.

Vrijmetselaars moesten ondergronds. En dat maakt een opera als 'Der Stein der Weisen' volgens De Vriend interessant. Want net als Mozarts 'Zauberflöte', die een jaar later tot stand kwam, zitten tekst en muziek vol met verwijzingen naar de symbolen en rituelen van de vrijmetselaars. De Vriend: ,,Mozart werd in 1780 of 1781 lid. Zijn vader daarna ook. Ze waren er serieus mee bezig. In zijn werk vind je dat terug. Wij 21ste-eeuwers hebben niet door dat een drieklank verwijst naar het belangrijke getal drie, het getal van ziel, geest en lichaam, het getal van Vader, Zoon en Heilige Geest. Het belangrijkste motief uit Der Stein is de kleine secunde (de kleinste afstand tussen twee noten): een verwijzing naar de broederschap van de vrijmetselaars. Voor hun tijdgenoten gaven Mozart en zijn collega's heel duidelijke aanwijzingen.''

Zoals de alchemisten heilig geloofden in de mogelijkheid stoffen te transformeren (bij voorkeur in goud), zo waren de alchemisten ervan overtuigd dat de mens door beproevingen gelouterd kon worden. Het verhaal van 'Der Stein der Weisen' -net als 'Die Zauberflöte'- de beschrijving van zo'n ontwikkeling. Twee stellen ondergaan een hoop narigheid om er beter uit te komen. Nadir en Nadine (Tamino en Pamina in 'Die Zauberflöte') en Lubano en Lubanara (Papageno en Papagena) moeten een evenwicht zien te vinden tussen het bewuste in de persoon van Astramonte (Sarastro) en de onbewuste instincten, namelijk Eutifronte (De Koningin van de Nacht). Als ze er niet uitkomen is daar Genius, de kinderlijke intuïtie, om de goede weg te wijzen.

De Vriend: ,,Het team waarmee Mozart de opera maakte, bestond uit hechte vrienden. Het zijn dezelfde zangers die een jaar later 'Die Zauberflöte' spelen. Het is hetzelfde orkest met dezelfde dirigent. En dezelfde theaterdirecteur, Emanuel Schikaneder, verzorgt de productie. Behalve Mozart woonden ze allemaal in hetzelfde woonblok naast het theater en ze waren allemaal verbonden met de vrijmetselarij. Schikaneder trok de mineraloog Karl Ludwig Gieseke aan om aan het libretto te werken. Als schrijver was hij zwak, maar hij had wel een pruttelend laboratorium in zijn achtertuin. Zijn theorieën over metalen werden in de opera overgezet op de menselijke geest.''

Neem bijvoorbeeld kwik. Door kwik te verdunnen hoopte men een middel tegen syfilis te vinden. Kwik is vluchtig, veranderlijk en daarom moet je het isoleren. De menselijke driften zijn net zo vluchtig en daarom wordt Lubanara opgesloten. Lubano moet haar zoeken bij Eutifronte, symbool voor het onderbewuste. De Vriend: ,,Het publiek begreep dat vroeger meteen.''

Heel veel mensen hadden alchemistische laboratoria aan huis, vertelt De Vriend. Ook Mozarts goede vriend Baron van Swieten, die later ook bevriend raakte met Beethoven, knutselde thuis. ,,Het waren allemaal vrijmetselaars. Als je erop let, hoor je dat bij Beethoven bijvoorbeeld terug in de negende symfonie.'' Van Swietens vader was een beroemde professor in Leiden, die een apparaatje had uitgevonden waarmee kwik kon worden verdund. Althans, dat dacht men. Het zou een middel tegen syfilis zijn. Maar het apparaat veroorzaakte zoveel dodelijke slachtoffers, dat de keizer besloot dat bezit van het apparaatje de eigenaar op de doodstraf zou komen te staan.

De Vriend: ,,Het is maar een Weense roddel uit die tijd, ik hecht er weinig waarde aan, maar leuk is het wel: men zei dat Mozart, zoals bijna iedereen, aan syfilis leed. Hij zou zijn overleden door het apparaat van zijn vriend Van Swieten. Die begroef hem in allerijl, zodat niemand het kwik in het lijk kon ontdekken.''

Er zijn nog veel meer verwijzingen naar de vrijmetselarij in beide opera's. Zoals allerlei dingen in drieën zijn verdeeld, is ook veel in tweetallen opgedeeld. Iets ontstaat uit dualisme, uit ja-nee, jin-jang, Nadir-Nadine, Lubano-Lubanara. Zelfs de ritmes in de muziek hadden vrijmetselaarsbetekenissen.

Nadir pleegt zelfmoord als hij van zijn wederhelft wordt gescheiden. De Vriend: ,,En dan verandert de sterfmuziek in D-groot, de toonsoort van de koning, van het stralende licht. Nadir is dan getransformeerd in een schoner, zuiverder stof.''

Ook in de instrumentatie komt de symboliek van de vrijmetselarij terug. Een hoorn wordt gesmolten in vuur en verwijst naar de vuurproef die vrijmetselaars moeten ondergaan om de tweede graad te bereiken. De hobo is van hout en verwijst naar de wijsheid van een oude eik. De klarinet staat voor het luchtige en vluchtige, de trombone voor water.

'Der Stein der Weisen' was toentertijd een populaire opera. Vlak voor Mozart stierf maakte hij nog mee dat ook 'Die Zauberflöte' een succes werd. Aan zijn vrouw Constance schreef hij dat hij vooral had genoten van 'der stille Beifall'.

Deel dit artikel