Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De schetsen van Rubens zijn zo virtuoos dat Rembrandt er bijna onbeholpen bij lijkt

Cultuur

Sandra Kooke

'De Leeuwenjacht' (1615) van Rubens. © Leeuwenjacht (ca. 1615), The National Gallery, Londen

Sta eens wat langer stil bij een van de olieverfschetsen van Rubens en geniet van zijn enorme virtuositeit. Het kan nu in Rotterdam.

Rubens? Doe mij maar Rembrandt. Al die vadsige, zelfvoldane burgers met visseogen die Rubens schilderde, doen me niets. Ik heb liever zo'n bescheiden dominee of karakteristieke oudemannenkop van Rembrandt.

Lees verder na de advertentie

Ik ben niet de enige die weerstand voelt bij de Vlaming Peter Paul Rubens (1577-1640). Volgens Alejandro Vergara, conservator voor Noord-Europese schilderkunst van het Prado in Madrid, hebben niet alleen in het protestantse Nederland mensen moeite met de katholieke Rubens. Overal in de wereld komt hij dit sentiment tegen. Rubens' bijbelse en mythologische figuren, met onbekende namen als Philopoemen en Amandus, blijven voor veel mensen onpersoonlijk. Terwijl Rembrandt en Caravaggio - beiden min of meer tijdgenoten van Rubens - bijbelse vrouwen schilderden die je buurmeisje hadden kunnen zijn. Dat maakt het voor de kijker van nu veel makkelijker om van zo'n schilderij te houden.

Rubens' virtuositeit is adembenemend, als je eenmaal hebt besloten aandachtig naar een schets te kijken

Maar het Prado en Museum Boijmans van Beuningen hebben nu een omvangrijke tentoonstelling samengesteld, die heel veel kan betekenen voor de populariteit van Rubens. Als uitgangspunt voor die tentoonstelling, 'Pure Rubens' genaamd, namen ze ruim tachtig van zijn schetsen. De meesten komen uit deze twee musea, maar er zijn ook bijzondere bruiklenen uit andere Europese en Amerikaanse musea. Zo'n 450 olieverfschetsen maakte Rubens in totaal. Daarvoor gebruikte hij geen potlood of krijt, maar olieverf. Ze zijn zo virtuoos geschilderd dat Rembrandt er bijna onbeholpen bij lijkt.

Rubens schilderde deze schetsen om opdrachtgevers te laten zien hoe het uiteindelijke schilderij zou worden. Hij maakte ze ook voor zijn assistenten, zodat ze hem in zijn atelier konden helpen bij het vervaardigen van het echte schilderij. En hij schilderde ze voor zichzelf, om dingen uit te proberen. Dat moet hij met veel plezier hebben gedaan, want die olieverfschetsen zijn zo levendig en origineel, zo gemakkelijk geschilderd, dat het schilderen voor hem een feest moet zijn geweest. In die schetsen liet hij zich gaan, de uiteindelijke schilderijen laten veel minder vrijheid zien.

In alle standen

Aan die schetsen kun je zien dat Rubens zich nog helemaal richtte op de Renaissance. Hij werkte acht jaar in Italië en leerde daar de klassieke Griekse en Romeinse beelden kennen en verdiepte zich in de kunst van Leonardo, Rafaël en Michelangelo. Zo leerde hij feilloos menselijke lichamen af te beelden in de meest ingewikkelde standen: buigend, gebukt, in gevecht, knielend, enzovoorts.

Het hart van de tentoonstelling in Boijmans is een replica van een klassiek beeld van twee worstelaars. Aan een ronde wand daaromheen hangen schetsen die tonen hoe Rubens zich door dergelijke beelden heeft laten inspireren. Aan de buitenste muren van de grote tentoonstellingszaal hangen schetsen en enkele schilderijen geordend naar thema. Rubens maakte altaarstukken, maar ook ontwerpen voor wandtapijten en erepoorten.

Maar waar je ook kijkt, Rubens' virtuositeit is adembenemend, als je eenmaal hebt besloten aandachtig naar een schets te kijken. Soms kun je eerst nauwelijks wijs worden uit de wervelingen. Bij de 'Bekering van Paulus' is het even zoeken waar de apostel te zien is. Helemaal onderaan het doek ligt hij, op de grond, drie mannen knielen bij hem neer. Aan de zijkant vormen een dikke kronkelende lijn, een zwarte stip en verwaaide strepen zijn geschrokken paard. Geen wonder dat impressionisten in de negentiende eeuw van deze ruwe schets hielden.

Andere schetsen zijn veel meer uitgewerkt. Zo zie je op 'Thetis dompelt Achilles in de Styx' de rug van de godin glanzen. Haar parelketting vangt stipjes licht, haar doorzichtige onderjurk wappert om haar heen. En in de Styx kun je bootjes met geesten zien varen.

Een van de topstukken van de tentoonstelling is 'Leeuwenjacht', die Rubens baseerde op 'De slag van Anghiari' van Leonardo da Vinci. Paarden botsen op elkaar, leeuwen springen er bovenop, lansen doorboren de leeuwen. Een knappe momentopname van een gevecht.

Al missen de personages een direct aansprekende individualiteit, in alle schetsen zit leven. Want Rubens was een meester in het uitbeelden van beweging. Het gemak waarmee hij dat deed, is adembenemend. Wie nog geen fan was van Rubens, is het na het zien van deze tentoonstelling wel. HHHHH

'Pure Rubens' is tot en met 13 januari te zien in Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam. 

Lees ook:

Bij Rubens hebben alle mannen een sixpack

Trouw belicht aan de vooravond van het nieuwe culturele seizoen de man. Voor danser Uri Eugenio is het mannelijk lichaam zijn werktuig, voor schilder Rubens was het zijn inspiratie. 

Deel dit artikel

Rubens' virtuositeit is adembenemend, als je eenmaal hebt besloten aandachtig naar een schets te kijken