Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De reusachtige schilderijen van Neo Rauch zijn ook voor hemzelf een raadsel

Cultuur

Henny de Lange

Het grootste doek dat naar de Fundatie gaat: 3 bij 4,2 meter. 'Die Kontrolle', 2010. Olieverf. © rv

Ze zijn reusachtig, dromerig en brengen de kijker in verwarring. Het blijft vaak gissen naar de betekenis van de schilderijen van Neo Rauch.

Bijna het hele museum moest ervoor worden leeggehaald. Zoveel ruimte vragen de kolossale doeken van de Duitse kunstenaar Neo Rauch (1960). Het zijn er 65 en de grootste meet 3 bij 4.20 meter. Van alle muren in Museum de Fundatie in Zwolle overspoelen de met figuren overbevolkte schilderijen de kijkers en voeren hen mee in de raadselachtige droomwereld van Rauch.

Lees verder na de advertentie

Al jaren wilde directeur Ralph Keuning van De Fundatie een tentoonstelling maken over Rauch. Het museum was er eerst te klein voor. Pas na de uitbreiding in 2013 kon Keuning werken aan het realiseren van zijn 'droom'. Dat kostte veel tijd en geld, want Rauch behoort tot de succesvolste kunstenaars van deze tijd. Het is gelukt met dank aan onder meer de Turing Foundation die dergelijke uitzonderlijke exposities subsidieert.

Ook voor mezelf zijn de schilderijen in zekere zin een raadsel.

Neo Rauch

Schilderijen als levende wezens

Neo Rauch mag dan tot de top behoren in de wereld van de hedendaagse kunst, sterallures heeft hij niet. Samen met echtgenote Rosa Loy, ook kunstenaar, is hij naar Zwolle gekomen. Geduldig en vriendelijk beantwoordt hij vragen in prachtige, haast poëtische volzinnen, met hier en daar een kwinkslag. Hij is aangenaam verrast, na een eerste ronde over de tentoonstelling. Veel oudere werken uit de jaren negentig had hij al jaren niet meer gezien. Hij was bang dat ze zouden tegenvallen, omdat olieverf dertig jaar nodig heeft om goed te drogen. "Maar de meeste werken zijn alleen maar beter geworden", vertelt hij tijdens de perspresentatie, waar vijftig journalisten uit binnen- en buitenland op af zijn gekomen. Zijn schilderijen ziet hij als 'Kreaturen', levende wezens. "Ze ademen, zetten uit, hebben tijd nodig om te rijpen, zowel materieel als inhoudelijk." Ook wat betreft dat laatste blijken zijn werken te 'houden', constateert hij. "Als een kunstwerk niet houdt, is het de moeite van het bestaan niet waard."

Neo Rauch © rv

Treinongeluk

Rauch groeide op bij zijn grootouders in Aschersleben, in de voormalige DDR. Hij was vier weken toen zijn ouders, twee kunststudenten van 19 en 21 jaar, bij een treinongeluk om het leven kwamen. Net als zijn vader studeerde hij schilderkunst aan de Hochschule für Grafik und Buchkunst in Leipzig, een traditionele opleiding voor realistische kunst. De schilder Arno Rink (1940-2017) leidde daar in de jaren tachtig een nieuwe generatie figuratieve schilders op - de Neue Leipziger Schule - die zeer succesvol zou worden, met Rauch als kopman. Het was nog voor de val van de Muur en de tijd dat kunst ingezet werd als propaganda voor het communisme. Van die politieke indoctrinatie moesten zijn docenten niets hebben, vertelt hij. Zijn werk is altijd vrij geweest van politieke en ideologische invloeden. "Je kunt niet én goede kunst maken én politiek bedrijven. Dan wordt het propaganda."

Je kunt niet én goede kunst maken én politiek bedrijven. Dan wordt het propaganda.

Neo Rauch

Dat wil niet zeggen dat hij zijn ogen sluit voor de wereld. Wie zijn collage-achtige schilderijen in Zwolle bekijkt - daar moet je de tijd voor nemen, want er gebeurt heel veel op zijn doeken - kan daarin allerlei verwijzingen zien naar de actualiteit. Op het eerste gezicht zijn het dromerige, nostalgische taferelen waaruit heimwee spreekt naar vroegere tijden. In de Duitse steden en landschappen van Rauch wemelt het van de figuren in historische kleding, die vaak verdiept zijn in onduidelijke bezigheden. In die archaïsche droomwerelden duiken steevast elementen op die het beeld verstoren, zoals een bomgordel, een vrouw zonder benen, vreemde Jeroen Bosch- achtige monsters, zendmasten, fabeldieren, wurgslangen. Naar de betekenis blijft het vaak gissen.

Autobiografisch werk

Zo lijkt hij met het schilderij 'Gewitterfront' (2016) van een knielende man die al trommelend waarschuwt voor het naderende onweer, te verwijzen naar het gevoel van onbehagen en de angst voor aanslagen. Maar je kunt het net zo goed als een hoopgevende boodschap opvatten, omdat de tamboer zo vastberaden blijft trommelen en weer overeind lijkt te willen komen. Dat dubbelzinnige zit in meer schilderijen, ook in het prachtige autobiografische werk 'Vater' (2007), waarop een jongeman een kind met een volwassen gezicht in zijn armen wiegt. Wie de vader is en wie de zoon is onduidelijk. Bij sommige werken blijft de kijker in totale verwarring achter, zoals bij 'Die Kontrolle' (2010) met een scala aan bizarre scènes in gillende kleuren. Elk houvast raak je kwijt en misschien is dat ook de bedoeling en is dit de visie van de kunstenaar op de absurditeit van het wereldtoneel. Wat zijn werk ook zo complex maakt is dat het helder en toegankelijk oogt, maar dat bij nader inzien elke samenhang lijkt te ontbreken tussen de taferelen en figuren. Wat wil hij ons nu vertellen?

'Vater', 2007. Olieverf op doek, 200 x 150 cm. Collectie Ruth © rv

Mist

Zelf moet Rauch niets hebben van deze 'interpretatiedwang'. Het gaat hem in de schilderkunst om schoonheid en verwondering, niet om het beantwoorden van vragen. Het schilderen is voor hem een groot avontuur, vertelt hij, waarbij zich laat inspireren door 'innerlijke beelden en dromen' die hij meestal zonder voorstudies op het doek overbrengt. "Ook voor mezelf zijn mijn schilderijen in zekere zin een raadsel." Als hij begint aan een nieuw werk, is het alsof hij voor 'een muur van mist' staat. Op de tast begint hij en dan ziet hij wel waar hij uitkomt.

Hij wijst naar het schilderij 'Hüter der Nacht' (2014), waar hij onderaan de eerste streek verf aanbracht, zonder precies te weten waarom daar. "Het schilderen is als schaakspelen tegen mezelf. Bij elke streek moet ik reageren op de vorige; de ene keer overheerst de ratio, een andere keer het gevoel." Het eindresultaat moet zo'n sterk beeld zijn dat het de kijker 'meezuigt', zich vasthaakt in het onderbewustzijn.

En dat dóet het werk van Rauch. Met die wonderlijke voorstellingen op je netvlies maar ook met een hoofd vol vragen verlaat je de tentoonstelling. Het werk van Rauch is zo raadselachtig dat het zich niet laat verklaren. Wellicht moet je dat ook niet willen en je domweg overgeven aan de toverkracht van zijn penseel.

Neo Rauch Dromos, Schilderijen 1993-2017, t/m 3 juni in Museum de Fundatie, Zwolle.

Nog niet genoeg van het echtpaar Rauch-Loy? Niet ver van Zwolle, in het Drents Museum in Assen, hangt het werk van Rosa Loy . 

Deel dit artikel

Ook voor mezelf zijn de schilderijen in zekere zin een raadsel.

Neo Rauch

Je kunt niet én goede kunst maken én politiek bedrijven. Dan wordt het propaganda.

Neo Rauch