Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De oude dame van Berlijn is weer open

Cultuur

Peter van der Lint

Na zeven jaar renovatie is het operahuis klaar voor de toekomst © www.GordonWelters.com

De Berlijnse Staatsoper Unter den Linden overleefde koningen, keizers, nazi's en communisten. Na zeven jaar renovatie is het operahuis klaar voor de toekomst. Of toch niet?

Aan de buitenkant heeft het theater een roze kleurtje gekregen, alsof het staat te blozen van alle gedoe en geld dat met de opknapbeurt van de oude dame gemoeid was. Er zijn veel mensen op de been die zich aan de overkant van Unter den Linden staan te vergapen aan alle beroemdheden die aan komen rijden en die op de rode loper in het flitslicht van tientallen fotografen gevangen worden.

Lees verder na de advertentie
Ondanks de trotste vermelding dat niet één lindeboom daardoor het loodje heeft gelegd, is de aanblik treurig

Met de net herkozen bondskanselier Angela Merkel als eregast, en de bondspresident als een van de sprekers, straalt de Lindenoper, zoals die door Berlijners liefdevol wordt genoemd, opnieuw politiek belang uit. Gelukkig iets democratischer dan voorheen, toen het een politiek uithangbord was van twee dictaturen - van de nazi's en van de communisten. Maar eindelijk, na zeven jaar politiek gesteggel en een omvangrijke renovatie is het zover.

De tekst loopt door onder de foto

De roze voorgevel van Staatsoper Unter den Linden © ) Christian von Steffelin

Tijd voor feest. Na zeven magere jaren, veel langer dan gepland. En hoewel de kosten lang niet zo exorbitant de pan uit rezen als bij de eerder dit jaar in Hamburg geopende Elbphilharmonie, viel de uiteindelijke 400 miljoen euro de belastingbetalende Berlijner allerminst mee. Het nagalmende gemor was op beide openingsavonden niet ver weg.

Erg feestelijk ziet het er allemaal niet uit. Meer dan de helft van die prachtige allee Unter den Linden is al een tijdje een enorme bouwput vanwege de aanleg van een nieuw metrostation. En ondanks de trotste vermelding dat niet één lindeboom daardoor het loodje heeft gelegd, is de aanblik treurig. De steigers rondom de opera zelf zijn ook nog niet allemaal opgeruimd. Op de mooie Bebelplatz naast het theater is de manifestatie 'Staatsoper für Alle', waar de Berlijners op een groot scherm de gebeurtenissen binnen in het theater kunnen volgen. Vanwege wind en regen is er weinig animo. Een dag later nog minder. Een feest voor de stad? Nou nee.

Geen belsignaal

Het is één uur voor aanvang. Vanwege strikte veiligheidsvoorschriften is iedereen ruimschoots op tijd aanwezig. Men wandelt en keuvelt door de gangen van de foyers, keurt de nieuwe verflagen, de vergulde decoraties en de kristallen luchters. Een medewerker van het theater beent opgewonden rond en roept in zijn headset naar iemand in de controlekamer dat niet één belsignaal in het theater werkt. Kinderziektes. Op slag van beginnen loopt er dus maar iemand met een simpele handbel door de foyers, om mensen te manen naar binnen te gaan.

Als de deuren naar het auditorium open gaan, valt meteen op dat er voor het oog niet heel veel veranderd is. De opdracht van de politiek was uiteindelijk dan ook om het door de Oost-Duitse architect Richard Paulik ontworpen interieur, dat in 1955 in gebruik werd genomen, zo veel mogelijk intact te laten. Het plafond boven het auditorium is vier meter omhooggetild. Het rust nu op een galerij waarvoor een doorzichtig netwerk van diamantvormige structuren is geplaatst. Het hogere plafond en die akoestische wand hebben de nagalm in het theater met een halve seconde verlengd - van 1,1 seconde naar 1,6. Dat heeft de eerder nogal droge akoestiek goed gedaan. Er passen zo'n 1400 toeschouwers - niet heel veel - in het auditorium. Beneden in de zaal zitten de stoelen, met rood damast bekleed, lekker - en is er genoeg beenruimte.

De tekst loopt door onder de foto

Het opgehoogde plafond met diamantvormig netwerk © www.GordonWelters.com

De feestelijke openingsavond begint met opbeurende toespraken, die oude tegenstellingen moeten gladstrijken, die de opmaat moeten zijn voor een nieuw, voortvarend begin. Maar de enscenering van Schumanns 'Szenen aus Goethes Faust', aangevuld met langdradig uitgevoerde theaterteksten uit de oorspronkelijke 'Faust', wordt door een deel van de genodigden op luide afkeuring onthaald. Die boe's zijn vooral bedoeld voor de in maart terugtredende intendant en regisseur Jürgen Flimm. Een avond later moet Generalmusikdirektor Daniel Barenboim zelf, toch al 25 jaar lang zeer geliefd in Berlijn, het ontgelden vanwege zijn keuze om het concertseizoen van de Staatskapelle Berlin te openen met Jörg Widmanns 'Zweites Labyrinth'.

Halfgelukte opera

Wel vreemd dat er gekozen is om het operahuis te openen met een werk dat helemaal geen opera is, van een componist die slechts één halfgelukte opera componeerde. En het openingsconcert van de avond erna bevat een modern werk waarin de orkestgroepen rondom het publiek moeten zitten, iets dat helemaal niet mogelijk is in het ouderwetse auditorium van de Staatsoper. Over dat auditorium en de aanpassing ervan aan moderne tijden is het heftigst gestreden, maar de voorstanders van zo'n toekomstgericht theater dolven het onderspit. De Staatsoper, die in 275 jaar tijd koningen, keizers, nazi's en communisten wonderwel wist te overleven, staat er in zijn aloude glorie, compleet met anachronistisch stucwerk en bladgoud.

Hoewel het theater al bijna drie eeuwen op dezelfde plek staat, is van het oor­spron­ke­lij­ke Von Kno­bels­dorff-ont­werp weinig over

Een nogal luidruchtige Berlijnse die op die tweede avond naast me zit en ziet dat ik af en toe wat opschrijf, wil weten wat een 'kenner' dan wel niet denkt van dat 'afgrijselijke' stuk van Widmann. Ze heeft het niet zo op maestro Barenboim, die hier een tien jaar oude compositie durft uit te voeren die totaal ongeschikt is voor deze zaal. Ze heeft zich duidelijk verdiept in alle discussies vooraf en is blij dat Barenboim niet zijn zin heeft gekregen om het hele auditorium aan de moderne tijd aan te passen. Dit theater, 'haar opera', is gelukkig de opera gebleven zoals ze die kent. Met het vertrouwde interieur zoals dat na de verwoesting in Tweede Wereldoorlog in de jaren vijftig was opgeleverd. Maar je kunt Oost-Duitse nep-rococostijl oppoetsen wat je wil, het blijft Oost-Duitse nep-rococo.

Chique uitstraling

De Berlijnse kijkt verbouwereerd bij die constatering en is het daar absoluut niet mee eens. Een operahuis moet nou eenmaal aan een bepaalde chique uitstraling voldoen, rood pluche en zo. En wat Barenboim betreft, die moet het stuk van Widmann maar gaan spelen in de onlangs geopende Boulez-Saal, schuin achter de Staatsoper. Daar, in die dankzij hem gerealiseerde, moderne concertzaal, zal het vast veel beter tot zijn recht komen. Nogmaals deelt de Berlijnse mee dat ze blij is dat de politiek zijn poot stijf heeft gehouden en Barenboim zijn zin niet heeft gegeven. Barenboim heeft zijn speeltje verderop, mevrouw heeft haar oude opera terug. Of dat inderdaad zo'n goed idee is, zal de toekomst moeten uitwijzen. De 'strijd' tussen de drie Berlijnse operahuizen om de gunsten van het publiek kan beginnen. En wat wil dat publiek dan? Meer van hetzelfde, of juist experimenten?

De Lindenopera staat al 275 jaar op die mooie allee Unter den Linden in hartje Berlijn. Het theater werd in 1742 gebouwd door architect Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff in opdracht van de Pruisische koning Frederik II, de latere Frederik de Grote. Hij wijdde het huis aan Apollo en zijn Muzen. Het staat nog steeds in gouden letters te lezen boven het voorportaal: Fridericus Rex Apollini et Musis. En hoewel het theater dus al bijna drie eeuwen op precies dezelfde plek staat, is van het oorspronkelijke Von Knobelsdorff-ontwerp weinig over. Branden, bombardementen en renovaties hebben de Staatsoper steeds een andere aanblik gegeven. Het huis verbond grote namen aan zich. Zo ontwierp Karl Friedrich Schinkel in 1816 de enorme sterrenhemel waaronder de Koningin van de Nacht in Mozarts 'Die Zauberflöte' haar opwachting maakte. Het is een van de meest iconische decorontwerpen ooit.

Het opgehoogde plafond © www.GordonWelters.com

De Lindenopera bleef lang een echte hofopera totdat keizer Wilhelm in 1918 naar Nederland vluchtte en de Weimar Republiek werd uitgeroepen. Opvallend dat het instituut dat zo verbonden was met de oude aristocratie zich staande hield in de nieuwe maatschappelijke verhoudingen. Juist in die tijd bloeide de opera op en was er enorme vraag naar nieuw werk.

Een van de beroemdste wereldpremières aan Unter den Linden was Alban Bergs 'Wozzeck' in 1925. Maar al snel kwam er een ander soort 'bloeitijd' toen de nazi's het theater in 1933 overnamen. En ook toen werd de Staatsopera een uithangbord voor de politiek met modeluitvoeringen van de echt-Germaanse 'Die Meistersinger von Nürnberg' van Wagner. Om in 1945 en de jaren erna opnieuw mee te kleuren met de nieuwe politieke leiders toen de opera ineens in het communistische Oost-Berlijn bleek te staan. Wederom werd de Staatsoper gebruikt als politieke bühne, van en voor de staat.

Langstdurende kunstvorm

Bij de officiële toespraken aan het begin van de feestelijkheden is het meest gehoorde dat het nu weleens tijd wordt dat de Lindenoper open gaat. Sprekers memoreren dat de opening plaatsvindt op de dag van de Duitse Eenheid, een officiële vrije dag voor de Duitsers, die door de kanselier en de president eerder in Mainz gevierd is. Weer politiek. Bondspresident Frank-Walter Steinmeier, voor wie iedereen ceremonieel gaat staan, heeft het over de opera als de langstdurende kunstvorm. Tijd die je moet ondergaan - vooruitspoelen of tijdelijk stilzetten gaat niet.

Hij weet dan nog niet hoe waar zijn woorden blijken als de muzikaal interessante Schumann/Goethe-voorstelling zich saai - 'langweilig' zeggen de Duitsers - voortsleept naar het slotakkoord. Waarna de al genoemde boe-orkaan op Flimm en de zijnen neerdaalt. Ontevredenheid met het gebodene? Of toch ook zeven jaar opgekropte frustraties over deze politiek gekleurde renovatie. Wie zal het zeggen?

Open en weer dicht

De Lindenoper is na de openingsfeestelijkheden meteen weer twee maanden dicht gegaan. Dat is nodig om alle voorstellingen die de opera in repertoire heeft aan te kunnen passen aan de nieuwe afmetingen van de technisch veel beter uitgeruste bühne. Dat betekent twee maanden lang geen voorstellingen, ook niet in het Schiller Theater, waar het gezelschap de afgelopen zeven jaar tijdelijk intrek had genomen.

De komende twee maanden moeten maar liefst zestien bestaande ensceneringen in de nieuwe omgeving worden uitgeprobeerd, los nog van de twaalf nieuwe producties die dit seizoen op de rol staan. Samen dus een kleine dertig titels, een helse klus.

De Staatsoper gaat 7 december weer open met een concert voor de 275ste verjaardag. Een dag later is de première van de eerste nieuwe operaproductie in het gerenoveerde theater, Humperdincks 'Hänsel und Gretel'. De Lindenoper herneemt dan zijn prominente culturele en politieke rol in het muziekleven van Berlijn, dat maar liefst drie verschillende operahuizen kent - een unicum in de wereld.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Ondanks de trotste vermelding dat niet één lindeboom daardoor het loodje heeft gelegd, is de aanblik treurig

Hoewel het theater al bijna drie eeuwen op dezelfde plek staat, is van het oor­spron­ke­lij­ke Von Kno­bels­dorff-ont­werp weinig over