Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De onfatsoenlijken: de opstand van de restjesmens

Cultuur

Marnix Verplancke

De onfatsoenlijken Jan Antonissen © Uitgeverij Polis
Boekrecensie

De Vlaamse journalist Jan Antonissen bezocht de Europese rust belt en sprak met de slachtoffers van de verandering.

In 1930 schreef de Spaanse filosoof José Ortega y Gasset zijn befaamde boek ‘De opstand van de massamens’. De teneur was dat overal in Europa de maatschappij sterke wijzigingen onderging door de bevolkingstoename en de democratisering van politiek en de economie. Het tijdperk van de gecultiveerde elite liep ten einde, terwijl dat van de blinde massa aanbrak. Het was een gedachtengang die niet wars bleek van enig dedain.

Lees verder na de advertentie

Een eeuw later zien we iets gelijkaardigs gebeuren. De massamens steekt opnieuw de middelvinger op naar de culturele elite en keert zich collectief af van de traditionele politiek. In Nederland stemt hij PVV, in Duitsland AfD en in Groot-Brittannië voor de Brexit. En opnieuw is er het dedain. Hillary Clinton noemde hen de ‘basket of deplorables’ die voor Trump gingen stemmen en voor Europees Parlementsvoorzitter Martin Schulz zijn ze ‘de onfatsoenlijken’.

Veel analyse bevat ‘De onfatsoenlijken’ niet, en dat is een beetje jammer

De Vlaamse journalist Jan Antonissen ziet dit anders. Zijn oma woonde in Borgerhout, schrijft hij in het voorwoord van ‘De onfatsoenlijken’, de deelgemeente van Antwerpen die in de volksmond ook wel eens Borgerokko werd genoemd vanwege het grote aantal Marokkaanse migranten dat er woont. Zij had haar gemeente in heel korte tijd zien veranderen, tot er uiteindelijk maar een kleine minderheid oorspronkelijke bewoners overbleef. Ze was bang wanneer ze met haar tas boodschappen over straat liep, bang voor het onbekende. Ze was geen racist, zegt Antonissen, maar ze had wel reële grieven en die kun je niet met een denigrerende lach onder de mat te vegen.

Net zoals hij regelmatig met zijn oma sprak over de veranderingen in haar buurt, is hij voor ‘De onfatsoenlijken’ met mensen gaan spreken die zich in gelijkwaardige omstandigheden bevinden, van Italië, Duitsland, Nederland, België en Frankrijk tot in Engeland. Zij wonen allemaal in streken waar de welvaart verdwenen is. Met lede ogen kijken zij naar migranten die het schijnbaar veel makkelijker hebben dan zij. Het zijn flexwerkers, nachtwerkers en ook nogal eens vrijwilligers of werklozen. ‘Restjesmensen’ noemt Antonissen hen, ‘het voormalige proletariaat’. Ze zijn subtieler en slimmer dan we over het algemeen denken, ze hebben alleen de pech op het verkeerde moment op de verkeerde plaats te zijn.

Soms levert dit echt schrijnende verhalen op, zoals dat van Alessandra Verni waarmee Antonissen zijn boek opent. Haar achttienjarige dochter werd naar alle waarschijnlijkheid door een Nigeriaanse drugsdealer vermoord en in stukken gesneden. Toen een extreemrechtse jongen daarop het recht in eigen handen nam en zes zwarten neerschoot, werd een protestbetoging gehouden in Verni’s woonplaats Macerata. De burgemeester liep mee voorop, had de mond vol over extreemrechts en noemde Verni’s dochter geen enkele keer. Dat zij zich in de steek gelaten voelde, is volgens Antonissen logisch. Onrecht is onrecht, van welke kant het ook komt, en je moet het altijd serieus nemen, ook al kan dit politiek incorrect zijn.

Omslag De onfatsoenlijken Jan Antonissen © Uitgeverij Polis

Veel analyse bevat ‘De onfatsoenlijken’ niet, en dat is een beetje jammer. Om een echt goed boek te zijn had het dieper moeten graven. Nu blijft het al te vaak steken in anekdotiek, al suggereert Antonissen wel veel. Een aantal geïnterviewden blijkt bijvoorbeeld een gemeenschappelijke vijand te hebben, Europía. Het Hasseltse truckerskoppel Benny en Brigitte heeft het over de overrompeling door Oost-Europese chauffeurs die amper kunnen manoeuvreren met hun mastodont maar voor een fractie van hun prijs rijden. En over Calais natuurlijk, waar je truck beschadigd wordt en je niet op vergoeding moet rekenen.

Antonissen wijst die kritiek niet af, maar laat hem vergezeld gaan van een verhaal over Robert Schuman dat als een rode draad doorheen het boek loopt. Schuman stond aan de basis van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, een voorloper van de EU uit 1952. Het idee erachter was te voorkomen dat de economische grootmachten Frankrijk en Duitsland ooit nog concurrenten zouden kunnen worden, wat de druk van de politieke pan zou houden. En het werkte. Maar heel wat burgers voelen zich in de steek gelaten door een sociale wetgeving die het mogelijk maakt dat mensen een maand moeten werken voor 800 euro bruto. Op zo’n moment is het verleidelijk op Wilders te stemmen, “ook al is het een enge man,” zoals Pamela uit Enschede zegt.

Oordeel

Antonissen suggereert veel, maar blijft vaak hangen in anekdotiek

Jan Antonissen
De onfatsoenlijken. Een reis door populistisch Europa
Polis; 192 blz. € 19,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Meer recensies leest u hier.

Deel dit artikel

Veel analyse bevat ‘De onfatsoenlijken’ niet, en dat is een beetje jammer