Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De nostalgie van Philips

Cultuur

Sara van der Kooi

'Lampenmakers' van Het Zuidelijk Toneel is vanaf deze week te zien in - toepasselijk - de Philipszaal van het Eindhovense Parktheater. © Maikel Samuels

Hoe maak je theater van Philips? Schrijver Marcel Osterop ging 'embedded' bij het bedrijf. 'Lampenmakers' van Het Zuidelijk Toneel is vanaf deze week te zien in - toepasselijk - de Philipszaal van het Eindhovense Parktheater.

Voorzichtig trekken de mannen van de afdeling Historische Philips Producten de lap van het vierkante ding. Speciaal voor de afscheid nemende directeur onthullen ze het allereerste televisieapparaat, alias Het Hondehokje. De houten doos met piepklein, bol beeldscherm oogt simpel. Desondanks springen de directeur de tranen in de ogen. Zo veel geschiedenis zit aan dit apparaat verbonden, zo veel emotie.

Lees verder na de advertentie

De afscheidsreceptie is een treffende scène uit de theatervoorstelling 'Lampenmakers', geregisseerd door Roel Swanenberg, die volgende week bij Het Zuidelijk Toneel in het Parktheater Eindhoven in première gaat. Ze wordt nota bene gespeeld in de Philipszaal en gaat over hoe het bedrijf Philips het kloppende hart van Eindhoven was en is.

Het moet met grote vegen. Dit onderwerp is zo groot, dat kun je nooit helemaal vangen.

Schrijver van het stuk Marcel Osterop hangt achterover in de foyerstoel. Zijn werk zit erop, de tekst is geschreven. Nu is het aan de regisseur om er iets moois van te maken.

Drie toneelstukken

Lampenmakers is de laatste uit drie toneelstukken die Osterop maakte voor en over Eindhoven. In 2014 schreef hij al 'Waterdragers', over de gemeente en ambtenarij. Het jaar daarop volgde 'De Waakhonden', waarin hij het functioneren van de regionale pers onder de loep nam. Voor beide stukken ging Osterop als het ware 'embedded': hij liep mee bij de gemeente en bij het Eindhovens Dagblad.

Dat hij vervolgens Lampenmakers schreef, is eigenlijk te danken aan een oud plan van de directeuren van het Parktheater en van het Zuidelijk Toneel. Die wilden de bijzondere multifunctionele Philipszaal eens echt goed uitbuiten, met een op maat gemaakt toneelstuk. Osterop: "En wat is daarvoor nou een beter verhaal dan hét verhaal van Eindhoven: Philips?"

Osterop deed voor de eerste twee stukken diepgravend onderzoek. Maar voor Philips wist hij dat hij meer moest doen. "Dat het bedrijf echt in de haarvaten van de stad zit, wist ik vooraf natuurlijk wel, maar het is nog groter dan ik dacht." Eindhoven Airport bijvoorbeeld zou zonder Philips nooit hebben bestaan, stelt hij.

"Het bedrijf zorgde voor alles; aan het begin van de twintigste eeuw stond de gemeente op een zijspoor en maakte Philips de dienst uit. En nog steeds. Niet vreemd dat het Eindhovens Dagblad ineens een activistische krant werd, toen Philips in de jaren negentig het hoofdkantoor naar Amsterdam verplaatste. Wat een verzet leverde dat op!" Naast de verbondenheid van het bedrijf met de stad, wilde Osterop ook de 126-jarige geschiedenis van Philips belichten. "Daarom heb ik met de regisseur oud-medewerkers geïnterviewd, met name mensen die tegen de top aan zaten. In anderhalf jaar spraken we meer dan veertig mensen. Sommige gesprekken duurden wel zeven uur."

Mozaïekvoorstelling 

Uit al dat materiaal destilleerde Osterop iets wat hij een mozaïekvoorstelling noemt, zonder eenheid van tijd en plaats. Het is een enorm grote zaal waarin steeds van alles gebeurt: toneelspel, muziek, video. "Het moet met grote vegen. Ineens springen we van een afscheidsfeest naar de huiskamer van Frits Philips, waar een aandeelhoudersvergadering plaatsvindt in de jaren negentig. Die vorm past ook bij het onderwerp: het is zo groot, dat kun je nooit helemaal vangen."

Lampenmakers kent weliswaar geen chronologische structuur, het stuk vertelt wel iets over het heden en het verleden van Philips. Osterop concentreerde zich voornamelijk op de overgang van het paternalisme naar het kapitalisme. "Zo rond de val van de Muur kwam de grote omschakeling voor Philips: van familiebedrijf naar multinational."

Of Eindhoven nog van Philips is en Philips nog van Eindhoven?

Voor die periode was Philips een paternalistische organisatie die opvallend goed voor haar werknemers zorgde. "Dat was geen weldoenerij", legt Osterop uit. "Het bedrijf had er zelf baat bij. Zo werden vitaminepillen aan kinderen verstrekt opdat die minder vaak ziek zouden zijn en hun ouders dus minder zouden verzuimen."

Maar na de opening van het IJzeren Gordijn brak een tijd aan waarin aandeelhouders veel meer te zeggen kregen en rees de concurrentie van lage lonen-landen. Het bedrijf moest veranderen.

Jan Timmer, eigenlijk de laatste directeur met een link naar de familie, begon een gigantische reorganisatie. In 1991 werden 40.000 mensen ontslagen. "Wat een klap was dat. Timmer ontmaskerde het bedrijf als het ware, hij toonde aan dat op de producten gigantisch verlies werd gedraaid. Zijn opvolger, Cor Boonstra, die geen banden met de familie, regio of technologie-industrie had, heeft vervolgens gebroken met alles wat Philips tot dan toe was."

Of Eindhoven nog van Philips is en Philips nog van Eindhoven? Osterop durft er geen antwoord op te geven. Zijn Lampenmakers drijft op de nostalgie rondom het bedrijf, die in Eindhoven nog volop voelbaar is.

"Mensen hebben het altijd over hoe fantastisch het bedrijf vroeger was", zegt Osterop. "Toch is de kern overeind gebleven: de wil om door middel van technologie en innovatie iets te kunnen betekenen voor mensen. Dat DNA, die missie, bestaat natuurlijk nog steeds."

'Lampenmakers' gaat op vrijdag 8 september in première.

Deel dit artikel

Het moet met grote vegen. Dit onderwerp is zo groot, dat kun je nooit helemaal vangen.

Of Eindhoven nog van Philips is en Philips nog van Eindhoven?