Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De Nobelprijs voor de literatuur wordt nooit meer de oude

Cultuur

Sander Becker

Een standbeeld van Alfred Nobel, de naamgever van de Nobelprijs, in het Karolinska Institutet in Stockholm. © AFP

De Nobelprijs voor de literatuur moet op de schop, vinden critici die dit jaar een alternatieve prijs uitreiken. Het oorspronkelijke Nobelcomité voor de literatuur ligt op z’n gat. Vijf vragen over de toekomst van de literaire Nobelprijs.

Waarom wordt de echte Nobelprijs voor de literatuur dit jaar ook alweer niet uitgereikt?

Lees verder na de advertentie

De oorzaak is een crisis in de Zweedse Academie, het orgaan dat de Nobelprijs voor de Literatuur toewijst. Spil in de affaire is de Frans-Zweedse fotograaf Jean-Claude Arnault (72). Deze invloedrijke persoon uit de Zweedse kunstwereld, getrouwd met academielid en dichteres Katarina Frostenson, is verwikkeld in een #MeToo-schandaal.

Achttien vrouwen beschuldigden de echtgenoot van een academielid van seksueel misbruik

Eind vorig jaar beschuldigden achttien vrouwen hem ervan dat hij hen seksueel had lastiggevallen of verkracht. Het ging vooral om jonge schrijfsters die wilden doorbreken. Arnault zou hen bij hem thuis hebben gedwongen tot seks. Weigerden ze, dan zou hij hun carrière breken. Arnault ontkent, maar maandag is hij voor één verkrachtingszaak wel veroordeeld tot twee jaar cel en een boete van ruim 11.000 euro.

De affaire besmet de Academie omdat Arnault zich steeds als een soort extra lid heeft gepresenteerd en erover opschepte dat hij invloed had op de keuze voor de Nobelprijs. De academie subsidieerde bovendien zijn literaire sociëteit, Forum, waarbij zijn vrouw zich als academielid mogelijk schuldig heeft gemaakt aan belangenverstrengeling. Daarnaast is Arnault er in de Zweedse media van beticht dat hij herhaaldelijk de naam van de Nobelprijswinnaar, ingefluisterd door zijn vrouw, gelekt heeft om bevriende gokkers te bevoordelen.

Vanwege de crisis zijn acht van de achttien academieleden opgestapt. Het orgaan heeft geleidelijk alle geloofwaardigheid verloren. Daarom besloot de academie in mei de prijs een jaar op te schorten en eerst het vertrouwen te herstellen.

Wat heeft de alternatieve Nobelprijs om het lijf?

De Grieks-Zweedse journaliste Alexandra Pascalidou (48) ergerde zich zo aan de kwestie dat ze dit jaar een alternatieve Nobelprijs voor de literatuur wilde uitreiken. Met steun van honderd prominente Zweden uit de cultuursector stichtte ze de ‘Nieuwe Academie’, en via sponsors en crowdfunding haalde ze één miljoen Zweedse kronen (100.000 euro) op. Een indrukwekkend bedrag, al ligt de echte Nobelprijs negen keer zo hoog.

Zweedse boekhandelaren stelden een longlist samen met 47 namen, het publiek mocht stemmen

Alexandra Pascalidou

Zweedse boekhandelaren stelden een longlist samen met in totaal 47 namen, onder wie twaalf Zweedse auteurs en veel Britten en Amerikanen. Het publiek mocht in juli en augustus stemmen, wat bij de echte Nobelprijs nog nooit is gebeurd. Diverse grote namen die vaak voor de echte Nobelprijs worden getipt, zoals Salman Rushdie, ontbraken op de longlist. Omgekeerd stonden er verrassende schrijvers op die niet ‘highbrow’ of ‘belegen’ genoeg zouden zijn voor de originele prijs, zoals Harry Potter-schrijfster J. K. Rowling en de 25-jarige Franse auteur Édouard Louis.

De publieksstemmen leverden drie namen voor de shortlist op. Boekhandelaren voegden daar nog een vierde aan toe. Een vakjury, bestaande uit een hoogleraar letterkunde, twee boekverkopers en twee literair redacteuren, kiest nu de winnaar. Ze maken hun keuze volgende week bekend, op 12 oktober.

Wat moet er volgens de alternatieve Nieuwe Academie veranderen binnen de Zweedse Academie?

“Wat wij willen zien, is iets nieuws”, zei de aanvoerster van de alternatieven Pascalidou tegen The New York Times. “Een Zweedse Academie die eigentijds is, open naar de rest van de wereld, inclusief en transparant.” Veel inwoners van het egalitaire Zweden vinden de Zweedse Academie een vreemde, ouderwetse instelling, of zeg maar gerust een aristocratisch bolwerk. De leden – ze benoemen elkaar voor het leven – genieten allerlei privileges, zoals vervoer per limousine en gratis gebruik van dure appartementen in Stockholm, Parijs en Berlijn. De organisatie betaalt geen belasting over haar vermogen, dat naar schatting honderden miljoenen euro’s bedraagt.

De Zweedse Academie moet meer voeling met gewone lezers krijgen en haar 'trieste elitaire opvattingen’ bijsturen

Die cultuur zal niet op slag veranderen, verwacht Pascalidou. Ze heeft ook niet de illusie dat de Zweedse Academie inspraak zal geven aan het publiek en de boekhandels. Maar ze hoopt op z’n minst dat de academie wat meer voeling met gewone lezers zal krijgen en de ‘trieste elitaire opvattingen’ zal bijsturen.

En dan nog iets: gender. De Nieuwe Academie hanteert strikte gendergelijkheid met op de shortlist twee mannen en twee vrouwen. Omdat de mannelijke kandidaat Haruki Murakami zich plots heeft teruggetrokken, overheersen nu zelfs de vrouwen. De echte Nobelprijs voor literatuur is van het gelijkheidsideaal nog ver verwijderd; onder de 114 winnaars waren tot dusver slechts veertien vrouwen.

Waarom heeft de Japanse bestsellerauteur Haruki Murakami zich teruggetrokken van de alternatieve shortlist?

Half september, twee weken nadat de shortlist voor de alternatieve Nobelprijs bekend was gemaakt, trok de genomineerde Murakami zich terug. Hij zei dat hij zich wilde ‘concentreren op het schrijven, ver weg van de media-aandacht’. Verder gaf hij geen details. Boze tongen beweren dat Murakami buiten de race wil blijven omdat hij dan waarschijnlijk meer kans maakt op een van de twee echte Nobelprijzen – die van 2018 wordt volgend jaar ingehaald – die in 2019 te vergeven zijn. Murakami geldt sinds lang als grote kanshebber.

Lars Heikensten van de Nobelstichting zegt dat de academie hard werkt aan verandering, maar hij twijfelt openlijk of het gaat lukken

De verwijten aan de Zweedse Academie zijn fundamenteel. Kan het instituut deze crisis overleven?

Lars Heikensten, het hoofd van de overkoepelende Nobelstichting, zegt dat de Zweedse Academie intern hard werkt om zichzelf op te lappen. Maar hij twijfelt er openlijk aan of het gaat lukken, omdat er nauwelijks schot in zit. De academie heeft weliswaar de huisregels iets aangepast, maar allerlei besmette leden – Heikensten noemt geen namen – weigeren op te stappen. Zo krijg je nooit een cultuuromslag. “Als het zo doorgaat en als ze hun legitimiteit niet terugkrijgen, dan zijn we misschien genoodzaakt om drastische maatregelen te nemen”, zei Heikensten dit weekend.

Eén idee is om de prijs nóg een jaar op te schorten. Heikensten suggereerde ook dat de jurering dan beter kan worden toebedeeld aan een ander instituut. Hij zei dreigend: “Het ziet er niet best uit”.  

De shortlist voor de alternatieve Nobelprijs:

Maryse Condé, in 1937 geboren in Guadeloupe, geldt als een van de meest prominente schrijvers van de Caraïben. Ze heeft zo’n twintig romans op haar naam. In haar werk beschrijft ze hoe het kolonialisme de wereld heeft veranderd en hoe nazaten van de slachtoffers nu hun recht opeisen.

Kim Thúy, in 1968 geboren in Vietnam, verliet haar land als bootvluchteling toen ze tien jaar oud was. Ze groeide op in Canada. Ze schreef korte verhalen over het bestaan als vluchteling en als immigrant, en over de zoektocht naar een dubbele identiteit.

Neil Gaiman, in 1960 geboren in het Engelse Portchester, schrijft sciencefiction, fantasy en comics. Hij begon zijn carrière als journalist. Zijn 75-delige stripreeks ‘Sandman’, met tekst van hemzelf en tekeningen van verschillende kunstenaars, was een groot succes.

Lees ook:

De uitholling van de Nobelprijs voor de literatuur 

Verdient het Nobelcomité al die status wel? Een misbruikschandaal ruïneerde het imago van het vermaarde Zweedse instituut.

Deel dit artikel

Achttien vrouwen beschuldigden de echtgenoot van een academielid van seksueel misbruik

Zweedse boekhandelaren stelden een longlist samen met 47 namen, het publiek mocht stemmen

Alexandra Pascalidou

De Zweedse Academie moet meer voeling met gewone lezers krijgen en haar 'trieste elitaire opvattingen’ bijsturen

Lars Heikensten van de Nobelstichting zegt dat de academie hard werkt aan verandering, maar hij twijfelt openlijk of het gaat lukken